Türkiye'de çalışma izni bulunmadan istihdam edilen bir yabancının tespiti, tek bir yaptırımla sonuçlanmaz. Denetim sonucunda hem yabancı çalışan hem de onu çalıştıran işveren adına ayrı ayrı idari para cezası düzenlenir. Yabancı bakımından tablo bununla da kalmaz; kişi sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığı'na bildirilir.
Bu bilgi notunda, izinsiz yabancı istihdamının işverene ve çalışana yansıyan mali sonuçlarını, çalışma izni aranmayan istisnai grupları, sınır dışı sürecinin işleyişini ve idari para cezası ile sınır dışı kararına karşı işletilebilecek hukuki yolları değerlendiriyoruz.
Yaptırımın Hukuki Çerçevesi
İzinsiz yabancı istihdamına ilişkin yaptırımların dayanağı 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'dur. Kanun, izinsiz çalışan yabancı ile onu istihdam eden işvereni ayrı ayrı idari para cezasına tabi tutmuş; ayrıca izinsiz çalıştığı belirlenen yabancının sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığı'na bildirilmesini öngörmüştür.
Yaptırımın uygulanabilmesi öncelikle bir tespite bağlıdır. Türkiye'de çalışan yabancıların izin durumu, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı müfettişleri ile denetmenleri eliyle denetlenir. Bunun dışında kolluk kuvvetleri de kendi mevzuatları çerçevesinde yürüttükleri denetim, kontrol ve teftişler sırasında izinsiz çalışan bir yabancıya rastlarsa durumu Bakanlığa iletmekle yükümlüdür.
İşverene Uygulanan Cezalar
İzinsiz yabancı çalıştıran işyerine 2023 yılı için 35.815 TL idari para cezası kesilir. Bu tutar toplam bir yaptırım değildir; izinsiz çalıştırılan her bir yabancı için ayrı ayrı hesaplanır. Örneğin bir işyerinde üç yabancının izinsiz istihdam edildiği belirlenirse ceza 107.445 TL olarak uygulanır. Ceza tebliğ edildikten sonra aynı yabancının izinsiz çalıştırılmasına devam edilmesi halinde tutar bir kat artırılır.
İşverenin yükümlülüğü izin temin etmekle sınırlı değildir. Yabancı çalışanın işe başlaması, çalışmayı bırakması ya da çalışma izninin iptalini gerektiren bir durumun ortaya çıkması hallerinde bu değişikliğin 15 gün içinde ilgili kuruma bildirilmesi gerekir. Bildirim yükümlülüğüne aykırılık, işveren bakımından 2023 yılı için 2378 TL idari para cezasını gündeme getirir.
Dikkat: İzinsiz yabancı çalıştıran işverenin sorumluluğu para cezasıyla sona ermez. İşveren ayrıca yabancının ve varsa eşi ile çocuklarının konaklama masraflarını, ülkelerine dönüşleri için gereken giderleri ve gerektiğinde sağlık harcamalarını üstlenmek zorundadır.
Yabancı Çalışana Uygulanan Cezalar
İzinsiz çalıştığı belirlenen yabancıya idari para cezası uygulanır ve bu kişi sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığı'na bildirilir.
Ceza tutarı, çalışma biçimine göre değişir. Bir işverene bağlı olarak izinsiz çalışan yabancı için 14.319 TL, bağımsız biçimde izinsiz çalışan yabancı için ise 28.655 TL idari para cezası öngörülmüştür. Bildirim yükümlülüğü yalnızca işverene ait olmadığından, bu yükümlülüğü ihlal eden yabancı çalışan da 2378 TL tutarında ceza ile karşılaşır.
Daha önce aynı nedenle cezalandırılmış olmasına rağmen izinsiz çalışmayı sürdüren yabancı bakımından ceza bir kat artırılarak uygulanır. Bağımsız çalışan yabancılarda ise para cezasına ek bir sonuç daha doğar: varsa işyeri kapatılır.
Yukarıda belirtilen rakamlar 2023 yılına ilişkindir ve her yıl Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yeniden belirlenmektedir.
Bu yabancıların, çalışma izinlerinin bulunmadığının tespit edildiği tarihten itibaren 10 gün içinde ülkeyi terk etmesi gerekir. Bu süre içinde çıkış yapılmazsa, izinsiz çalışma gerekçesiyle haklarında ayrıca sınır dışı işlemleri başlatılır. Böyle bir durumda sınır dışı edilmenin önüne geçilebilmesi, aşağıda açıklanan iptal davasının açılmasına bağlıdır.
Çalışma İzni Aranmayan Yabancılar
Her yabancının çalışabilmesi için ayrıca izin alması gerekmez. Çalışma izni muafiyet belgesi bulunanlar, turkuaz kart sahipleri ve mavi kartlılar bu kapsamda değerlendirilir. Bu belgelerden birine sahip olan kişinin çalışması, izinsiz istihdam sayılmaz ve idari para cezasını gerektirmez.
Çalışma izni muafiyet belgesi, Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 48. maddesinde sayılan kişilerin talep edebileceği bir izin türüdür. Bu belge sayesinde yabancılar, çalışma izni bulunmasa dahi Türkiye'de çalışabilir, ikamet edebilir ve ülkeye çoklu giriş çıkış yapabilir. Muafiyet belgesinin kimlere verildiği, şartları ve gerekli belgeleri "çalışma izni muafiyeti" başlıklı çalışmada ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
Turkuaz kart, nitelikli işgücü niteliği, mesleki deneyimi ya da Türkiye'ye sağlayacağı katkı nedeniyle ayrıcalıklı görülen kişilere süresiz ikamet ve çalışma imkânı tanır. Kart, sahibinin eşine ve 18 yaşını doldurmamış veya özel bakıma muhtaç çocuklarına da süresiz ikamet hakkı sağlar. Bu kartın alınma usulü ve şartları "turkuaz kart" başlıklı çalışmada incelenmiştir.
Mavi kart ise doğumla Türk vatandaşlığını kazanmış olup çıkma izni alarak bu vatandaşlıktan ayrılan kişilere, talepleri üzerine düzenlenir. Mavi kart sahiplerinin de çalışabilmek için ayrıca izin alması gerekmez.
İdari Para Cezasına ve Sınır Dışı Kararına Karşı Hukuki Yollar
İzinsiz istihdam nedeniyle hem işveren hem de yabancı çalışan adına idari para cezası düzenlendiğinden, itiraz hakkı her iki taraf bakımından ayrı ayrı doğar. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca idari para cezasına karşı, cezanın ilgilisine tebliğinden itibaren 15 gün içinde dilekçeyle Sulh Ceza Hâkimliğine başvurulabilir.
Bu süre geçirildiğinde karar kesinleşeceğinden, başvurunun zamanında yapılması belirleyicidir. Bildirim yükümlülüğünün ihlalinden kaynaklanan idari para cezalarına yönelik itirazlar da aynı usul ve esaslara tabidir.
Yabancı çalışan bakımından süreç idari para cezasıyla sınırlı kalmaz; izinsiz çalıştığı tespit edildiğinden sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığı'na bildirilir. Hakkında sınır dışı etme kararı verilmesi halinde bu karara karşı iptal davası açılması zorunludur. Zira başlatılan sınır dışı işlemlerini durdurabilecek tek hukuki araç iptal davasıdır.
Dava, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde ve sınır dışı etme kararını veren valiliğin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır.
Burada uygulamada sıkça gözden kaçan bir nokta vardır: sınır dışı işlemleri tamamlanırsa, 7 günlük dava açma süresinin dolması beklenmeden yabancı ülkeden çıkarılabilir. Dolayısıyla kararın tebliğinin ardından ivedilikle dava yoluna başvurulması gerekir.
Sınır dışı kararına karşı açılacak iptal davasının usulü ve doğurduğu sonuçlar, "deport kararı (sınır dışı edilme) nasıl kaldırılır?" başlıklı çalışmada bütün kapsamıyla incelenmektedir.
Independent Legal Değerlendirmesi
İzinsiz yabancı istihdamı, işveren açısından çoğu zaman göründüğünden daha maliyetli bir tablo yaratır. Kesilen idari para cezası her bir çalışan için ayrı hesaplandığından tutar hızla katlanır; buna konaklama, dönüş ve sağlık giderlerinin karşılanması yükümlülüğü de eklenir. Yabancı bakımından ise para cezasının yanında ülkeden çıkarılma ve gelecekteki giriş taleplerinin olumsuz etkilenmesi gibi çok daha ağır sonuçlar gündeme gelir.
Bu nedenle yaptırımla karşılaşıldığında iki ayrı takvimin birlikte yönetilmesi gerekir: idari para cezasına itiraz için tanınan 15 günlük süre ile sınır dışı kararına karşı dava açmak için tanınan 7 günlük süre birbirinden bağımsız işler ve farklı mercilere yöneliktir.
Somut bir dosyada özellikle şu hususlar önceliklendirilmelidir:
- Tespit tutanağının içeriğinin ve çalışma ilişkisinin gerçekten kurulup kurulmadığının incelenmesi
- Yabancının muafiyet belgesi, turkuaz kart veya mavi kart kapsamında olup olmadığının kontrol edilmesi
- Cezanın izinsiz çalıştırılan kişi sayısına göre doğru hesaplanıp hesaplanmadığının denetlenmesi
- Sulh Ceza Hâkimliğine başvuru için tanınan 15 günlük sürenin tebliğ tarihi esas alınarak takibe alınması
- Sınır dışı kararı verilmişse 7 günlük süre beklenmeden derhal iptal davası açılması
- İşverenin bildirim yükümlülüğüne ilişkin kayıtların gözden geçirilerek ek ceza riskinin ortadan kaldırılması
Independent Legal, yabancı personel istihdamından kaynaklanan idari para cezalarına itiraz ve sınır dışı kararlarının iptali süreçlerinde işverenlere ve yabancı çalışanlara hukuki danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.