Bireysel alışverişlerde bedelin senetle taksitlendirilmesi yaygın bir uygulamadır. Bu tür senetlere en çok konut, otomobil, mobilya ve beyaz eşya gibi görece yüksek bedelli mal alımlarında başvurulur; satıcı açısından senet, alacağını güvence altına almanın pratik bir yoludur. Senede bağlanan borç kapandığında belgenin tüketiciye geri verilmesi gerekir; ne var ki uygulamada bedeli tahsil edilmiş senetlerin iade edilmediği durumlarla sıklıkla karşılaşılmaktadır. Böyle bir tabloda tüketicinin başvurabileceği hukuki yollar mevcuttur.
Bir hukuki ilişki tüketici işlemi niteliği taşıdığında, 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun tüketici lehine bir dizi koruyucu hüküm devreye sokar. Tüketicinin imzaladığı senetler bakımından da benzer koruma mekanizmaları öngörülmüştür. Bu bilgi notunda, bedeli ödenmiş tüketici senetlerinin geri alınması meselesini ele alıyoruz.
Tüketici İşlemi Kavramı
Tüketici senetlerinin hukuki rejimini anlayabilmek için önce tüketici işleminin sınırlarını çizmek gerekir.
6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun tüketici işlemini geniş bir çerçeveyle tarif etmiştir. Buna göre; mal veya hizmet piyasalarında ticari ya da mesleki amaçla hareket eden gerçek ve tüzel kişilerin — kamu tüzel kişileri de dâhil — yahut bunlar adına veya hesabına iş görenlerin, tüketicilerle kurdukları her türlü sözleşme ve hukuki işlem bu kapsama girer. Eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet ve bankacılık sözleşmeleri de tanımın içinde sayılmıştır.
Tanımın ortaya koyduğu ölçüt tektir: işlemin taraflarından biri tüketici sıfatını taşımalıdır. Tüketici ise ticari bir amaç gütmeksizin yalnızca tüketim ihtiyacı doğrultusunda hareket eden bireysel kullanıcıdır.
Tüketici Senedi Nedir?
En geniş anlamıyla tüketici senedi, bir tüketici işleminden doğan borç için tüketicinin imzaladığı senetleri ifade eder.
Senetlerin kural olarak düzenlenme sebebinden bağımsız olduğu kabul edilir; bununla birlikte her senedin arkasında bir temel ilişki vardır. Belirleyici olan nokta şudur: senedi imzalayan kişi bu belgeyi bir tüketici işleminin karşılığı olarak düzenlemişse, ortada bir tüketici senedi bulunmaktadır.
Söz gelimi evinde kullanmak üzere beyaz eşya satın alan bir kişinin taksitler için imzaladığı senet, arkasındaki işlem tüketici işlemi niteliğinde olduğundan tüketici senedi sayılacaktır.
Tüketici Senedinin Taşıması Gereken Nitelikler
Senetlerin genel özellikleri ile bulunması zorunlu unsurları 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda hükme bağlanmıştır.
Tüketici senetleri de bu genel unsurların tamamını taşır; ancak Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun bunlara ek birtakım şartlar getirmiştir.
Bu şartların başında düzenlenme biçimi gelir. Senetler genel olarak nama, emre veya hamiline yazılı olarak tanzim edilebilirken, tüketici senetleri yalnızca nama yazılı biçimde düzenlenebilir. Bu, tüketici senedini diğerlerinden ayıran en önemli özelliktir.
İkinci şart taksitlerle ilgilidir: tüketicinin satın aldığı mal karşılığında verilen senetlerin, her bir taksit ödemesi için ayrı ayrı düzenlenmesi zorunludur.
Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca, bu iki niteliği taşımayan senetler tüketici bakımından geçersiz sayılır.
Senetlerin unsurları ve zorunlu kayıtları konusunda ayrıntılı bilgi için "Senette Bulunması Gereken Unsurlar" başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Nama Yazılı Senetlerin Devri ve İleri Sürülebilecek Def'iler
Nama yazılı tüketici senetlerini diğer senet türlerinden ayrıştıran asıl mesele, devrin nasıl yapılacağı ve devirden sonra hangi def'ilerin ileri sürülebileceğidir.
Bir senet üzerinde nama yazılı olduğuna dair kayıt bulunuyorsa, o senet artık nama yazılı senet niteliği kazanır. Bu tür senetler ciro yoluyla değil, alacağın temliki yoluyla el değiştirir.
Ciro, senedin arka yüzüne düşülen ve senedin ile hakkın devrine yönelik iradeyi ortaya koyan bir kayıttır. Alacağın temliki de yazılı bir devir usulüne bağlıdır ve yine senedin arkasına konulacak kayıtla gerçekleşir.
Nama yazılılığın sağladığı en belirgin üstünlük def'iler alanında ortaya çıkar. Kural olarak senetler temel ilişkiden soyut biçimde devredilir; bu nedenle senedin borçlusu, belgeyi elinde bulunduran kişiye karşı temel ilişkiye dayalı def'i ve itirazlarını ileri süremez. Nama yazılı senetlerde ise devir alacağın temliki yoluyla gerçekleştiğinden borçlu, temel ilişkiden doğan bütün def'i ve itirazlarını senedin yeni hamiline karşı da kullanabilir.
Bedeli Ödenmiş Senedin Üçüncü Kişiye Devredilmesi
Yukarıda belirttiğimiz üzere tüketici senetlerinin nama yazılı olarak düzenlenmesi zorunludur. Nama yazılı bir senet üçüncü bir kişiye devredildiğinde, borçlu tüketici temel ilişkiden kaynaklanan itiraz ve savunmalarını devralana karşı da ileri sürebilir.
Bunu somutlaştıralım. Tüketici, satın aldığı beyaz eşyanın taksitleri için mağaza sahibine nama yazılı bir senet verir. Senede bağlanan borç ödendiğinde belgenin tüketiciye geri verilmesi gerekir. Mağaza sahibinin senedi iade etmeyip kendi borcu nedeniyle bir başkasına devretmesi halinde ise tüketici, aynı borcu ikinci kez ödeme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
İşte senedin nama yazılı olması bu noktada belirleyici olur: tüketici, belgeyi elinde tutan yeni hamile karşı bedeli mağaza sahibine ödediğini ileri sürerek borçlu olmadığını ortaya koyabilir. Senet başka bir türde düzenlenmiş olsaydı bu savunmadan yararlanamayacaktı.
Aynı mantık ayıp iddiaları için de geçerlidir. Senet karşılığında alınan malın ayıplı çıkması halinde tüketici, bu durumu gerekçe göstererek senedi devralan kişiye ödeme yapmaktan kaçınabilir.
Menfi Tespit Davası Yoluyla Borçlu Olunmadığının Tespiti
Mevzuat, ciro silsilesi de hukuka uygun olmak kaydıyla senedi elinde bulunduran kişiyi hak sahibi kabul eder. Bu nedenle bedeli ödenen senedin aslının mutlaka geri alınması gerekir; aksi halde aynı borcun iki kez ödenmesi ihtimali doğar.
Tüketici senetlerinde de aynı ilke geçerlidir. Borcunu kapatan tüketici senedi geri almalıdır. Ödemeye rağmen senet aslı teslim edilmiyorsa, belgeyi elinde tutan kişiye karşı menfi tespit davası açılarak ona borçlu olunmadığının mahkemece saptanması gerekir.
Menfi tespit davası en geniş anlatımıyla borçlu olunmadığının tespitine yönelik bir davadır. Davacı bu davada, yakın bir icra tehdidiyle karşı karşıya bulunduğunu ortaya koyarak davalıya karşı borcunun olmadığının tespitini talep eder.
Bu dava türüne ilişkin ayrıntılar için "Menfi Tespit Davası" başlıklı çalışmamız incelenebilir.
Bedeli ödendiği halde iade edilmeyen tüketici senetlerinde de yöntem aynıdır: tüketici, senet bedelini daha önce ödediğini ispatlayarak borçlu bulunmadığının tespitini isteyebilir.
Senet iptaline ilişkin konularda ise "Senet İptal Davası" başlıklı çalışmamıza başvurulabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Bedeli ödenmiş tüketici senedinden kaynaklanan menfi tespit davalarında görev konusu, mahkeme içtihatlarında netleşmiş değildir.
Bir yaklaşıma göre kambiyo senetleri Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlendiğinden bu dava mutlak ticari dava sayılmalı ve ticaret mahkemesinde görülmelidir. Karşıt yaklaşım ise arkadaki işlemin tüketici işlemi olmasından hareketle görevin tüketici mahkemesine ait olduğunu savunmaktadır.
Yetki bakımından ise 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır. Buna göre davalının yerleşim yeri mahkemesi ile icra takibi başlatılmışsa takibin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Tüketici senetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda asıl risk, ödemenin yapılmış olmasına rağmen belgenin fiilen karşı tarafın elinde kalmasıdır. Senet aslı geri alınmadığı sürece tüketici, üçüncü kişilerin başlatacağı takiplere karşı sürekli bir tehdit altındadır. Nama yazılılık şartı bu riski önemli ölçüde hafifletse de, savunmanın etkili olabilmesi ödemenin belgeyle ortaya konulabilmesine bağlıdır.
Görev konusundaki içtihat farklılığı da dosyanın başında dikkatle değerlendirilmelidir; yanlış mahkemede açılan dava zaman kaybına yol açar. Somut bir uyuşmazlıkta şu başlıklara öncelik verilmesi yerinde olacaktır:
- Senedin nama yazılı düzenlenip düzenlenmediğinin ve her taksit için ayrı senet verilip verilmediğinin denetlenmesi
- Ödemelerin banka kaydı, makbuz veya benzeri belgelerle ispat edilebilir durumda tutulması
- Borç kapandığında senet aslının teslim alınması, alınamıyorsa durumun yazılı biçimde tespiti
- Senedin üçüncü kişiye geçmiş olması halinde temel ilişkiye dayalı def'ilerin zamanında ileri sürülmesi
- Görevli mahkeme tartışması karşısında dava stratejisinin baştan kurgulanması
- İcra takibi başlatılmışsa menfi tespit talebinin takip tehdidiyle bağlantısının açıkça ortaya konulması
Independent Legal, tüketici senetlerinden doğan uyuşmazlıklarda senedin geçerliliğinin incelenmesinden menfi tespit davasının yürütülmesine kadar sürecin tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.