Türkiye'de bir işverenin emrine girmeden kendi işini yürütmek isteyen yabancılar, sıradan bir çalışma izni değil, ayrı bir kategori olarak düzenlenmiş bağımsız nitelikte çalışma izni almak durumundadır. Bu izin herkese açık değildir; Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nde tek tek sayılan kişi grupları arasında yer almak ön koşuldur.
Başvuru e-izin sistemi üzerinden yürütülür ve belgelerin elektronik ortamda sunulmasını gerektirir. Talep olumsuz sonuçlanırsa ret kararına karşı itiraz edilebilir ya da idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Aşağıda bu iznin kapsamını, yararlanabilecek kişileri, başvuru prosedürünü, belge dosyasını, ret ile iptal hallerini ve mali yükümlülükleri değerlendiriyoruz.
İzin Türünün Kapsamı
Bağımsız çalışma izni, yabancıya Türkiye'de kendi ad ve hesabına faaliyet gösterme yetkisi tanıyan bir çalışma izni kategorisidir. Burada bir hizmet sözleşmesine ya da işveren-işçi ilişkisine dayanan bir çalışma söz konusu değildir; yabancı, kendi işletmesi veya mesleği çerçevesinde faaliyetini sürdürür.
İznin sağladığı yetki çalışmayla sınırlı da kalmaz; bu izne sahip yabancı Türkiye'de ikamet etme hakkını da elde eder.
Kimler Bu İzinden Yararlanabilir?
İznin verilebilmesi için aranan temel ölçüt, Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 29. maddesinde yer verilen gruplardan birine dâhil olmaktır. Yönetmelik bu grupları aşağıdaki şekilde belirlemiştir:
- Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü'nün belirlediği profesyonel meslek mensupları,
- Sınırötesi hizmet sunucusu konumundaki yabancılar; bunlar bağımsız çalışabilecekleri gibi yurt dışında yerleşik bir işverene bağlı da olabilirler,
- Anonim şirketlerde ortak sıfatını taşıyan yönetim kurulu üyeleri,
- Limited şirketlerde hem ortak hem müdür konumunda bulunanlar,
- Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde komandite ortak olan yöneticiler,
- Anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler dışındaki şirket türlerinde ortaklık ve yöneticilik sıfatını birlikte taşıyan yabancılar.
Bu sayımda yer alan profesyonel meslek mensupları bakımından ek bir sınırlama getirilmiştir. Söz konusu kişiler, sahip oldukları meslekle bağdaşmayan işlerde faaliyet gösteremezler; böyle bir durumun tespiti halinde çalışma izinleri iptal edilir.
Yürürlükten Kalkmış Bir Koşul: Beş Yıllık Kesintisiz İkamet
Uygulamada hâlâ zaman zaman dile getirilen ancak bugün geçerliliği bulunmayan bir şart üzerinde ayrıca durmak gerekir. 4817 Sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun'un 7. maddesi, bağımsız nitelikte çalışma izni verilebilmesini yabancının Türkiye'de 5 yıl kesintisiz ikamet etmiş olmasına bağlamaktaydı.
Anılan kanun yürürlükten kalkmıştır; bugün bu izin için beş yıllık ikamet geçmişi aranmamaktadır.
Başvurunun E-İzin Sistemi Üzerinden Yürütülmesi
Talebin iletilmesi için e-izin sistemine e-devlet üzerinden giriş yapılır; belgeler platforma yüklenir ve ilgili harçlar yatırılır. Bu izin türünü diğerlerinden ayıran önemli bir usul farkı vardır: başvuruyu işveren değil, izni talep eden yabancının bizzat kendisi yapar.
Sisteme giriş yabancı kimlik numarasıyla gerçekleştirilir. Bu numara ise Türkiye'de en az altı aydır ikamet eden yabancılara tahsis edildiğinden, izni almak isteyen kişinin fiilen altı aylık bir ikamet geçmişine sahip olması gerekir.
Sistemde bağımsız çalışma izni türü seçildikten sonra açılan formdaki bilgiler doldurulur ve istenen belgeler aynı platform üzerinden yüklenir. Süreç, çalışma izni harcı ile değerli kâğıt bedelinin ödenmesiyle tamamlanır.
Elektronik Tebligat Adresi Zorunluluğu
Yurt içinden başvuru yapan yabancının kayıtlı elektronik tebligat adresine sahip olması zorunludur. İdare, dosyada bir eksiklik saptadığında ilgiliye bu adres üzerinden ulaşarak eksikliğin tamamlanması için süre tanır; başvurunun kabul veya reddine ilişkin bildirimi de aynı kanaldan yapar.
Yurt dışından gelen taleplerde ise kayıtlı elektronik tebligat adresi, çalışmaya başlanan günü izleyen 30 gün içerisinde sisteme tanımlanmalıdır.
İzin Belgesinin Düzenlenmesi ve Birden Fazla İşyerinde Faaliyet
Talep olumlu karşılanırsa yabancı adına, belirli süreli düzenlenen bir çalışma izni belgesi hazırlanır. Belge, başvuru sırasında sisteme girilen adrese posta yoluyla gönderilir.
Bu izne sahip yabancılar, mevzuat hükümlerine uyulması ve sistem üzerinden ayrıca başvurulması koşuluyla birden çok işyerinde faaliyet gösterebilir. Ancak burada da meslekle uyum ölçütü geçerliliğini korur; söz konusu işyerlerinin hiçbirinde meslekle bağdaşmayan bir iş yapılamaz.
İzne Bağlı Olarak Doğan İkamet Hakkı
Bağımsız çalışma izni sahibi yabancıların, izin süresi boyunca ayrıca ikamet izni almasına gerek yoktur. Çalışma izninin kendisi, geçerlilik süresinin sonuna kadar ülkede ikamet edebilmenin hukuki dayanağını oluşturur.
İzin yürürlükte olduğu sürece paralel bir ikamet izni başvurusu beklenmez.
Dosyada Aranan Belgeler
Başvuru sırasında sunulması gereken evrak şu şekilde sıralanabilir:
- Yabancının pasaportu ya da pasaport yerine geçen belgesi,
- Yabancıya ait iki adet biyometrik fotoğraf,
- Diplomanın veya diploma yerine geçen belgenin noter onaylı Türkçe tercümeli örneği,
- Türkiye'de yapılacak işin fiilen icra edildiğini ortaya koyan belge; yani yabancının hangi faaliyeti yürütecekse o faaliyete ehil olduğunu gösteren ruhsat ve benzeri evrak,
- İzin bir işletme kurmak amacıyla talep ediliyorsa işletme belgesi.
Bu liste sabit değildir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, istenen belgeleri güncelleme ve ilave belge talep etme yetkisini elinde tutar; bu nedenle başvurudan önce e-izin uygulamasından güncel listenin kontrol edilmesinde yarar vardır.
Eksik Belge ve Bakanlığın Ek Belge Talebi
Dosyada bir eksiklik ya da sorun bulunması halinde Bakanlık, kayıtlı e-posta adresi üzerinden yabancıyla iletişime geçer ve eksikliğin giderilmesi için 30 güne varan bir ek süre tanır. Tanınan süre içinde eksiklik tamamlanmazsa talep reddedilir.
Bakanlığın yetkisi bununla da sınırlı değildir. Yabancıdan; bilime ve teknolojiye sağlayacağı katkı ya da yaratacağı istihdamın ölçeği gibi kriterlerin karşılandığını ortaya koyan belgeler de istenebilir. Bu talep başvurunun tamamlanmasının ardından yöneltilir ve belgelerin yüklenmesi için yine 30 güne kadar süre verilir. Sürenin sonuçsuz geçmesi ret sonucunu doğurur.
Belgeler bakımından gözden kaçırılmaması gereken bir ayrıntı da pasaportun geçerlilik süresidir. Sisteme yüklenen pasaportun ya da onun işlevini gören belgenin geçerliliği, izin için talep edilen süreyi en az 6 ay aşmalıdır.
Süreç yalnızca evrak toplamaktan ibaret değildir; kanuni koşulların karşılanması ve usuli işlemlerin doğru yürütülmesi de gerekir.
Değerlendirme Aşamasında Ülkede Kalma: Müracaat Belgesi
Başvurusunu yaptıktan sonra sonucu Türkiye'de beklemek isteyen yabancı, vizesi geçerli olduğu sürece ülkede kalabilir. Vize süresi de ikamet izni de bulunmayan kişinin ise çalışma izni müracaat belgesi talep etmesi gerekir.
Bu belge sahibine, başvurusu neticelenene kadar ülkede kalma imkânı tanır; dahası birden çok kez giriş ve çıkış yapılmasına da olanak verir. Belgenin geçerlilik süresi, düzenlendiği tarihten itibaren 3 aydır.
Belge yalnızca profesyonel meslek erbabı yabancılara harçsız düzenlenir; bu izin türünden yararlanabilecek diğerleri müracaat belgesi talep ettiklerinde harç ödemekle yükümlüdür.
Talebin Reddi ve İznin İptali
Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 29. maddesi kapsamı dışında kalan kişilerce yapılan başvurular reddedilir. Aynı şekilde, eksik belgeyle yapılan ve idarece tanınan süre içinde tamamlanmayan dosyalar da olumsuz sonuçlanır. Başvuru anında mevcut olan koşulların sonradan ortadan kalkması halinde ise verilmiş olan izin iptal edilir.
Özetle koşulları taşımayan, belge yönünden eksik kalan ya da kriterlere aykırı düşen talepler kabul görmez; kabul edilip durumun sonradan tespit edildiği hallerde izin geri alınır. Bakanlık ayrıca, talebi uluslararası işgücü politikasıyla bağdaşır görmediği takdirde de ret kararı verebilir.
Bir başka iptal sebebi ülke dışında geçirilen süreyle ilgilidir. Mücbir sebep sayılan haller — sağlık gerekçeleri ya da zorunlu kamu hizmeti gibi — bir yana bırakılırsa, izin sahibi yabancının 1 yıldan uzun süre ara vermeksizin yurt dışında bulunması iptal sonucunu doğurur.
Ret ve İptal Kararlarına Karşı İtiraz ile Dava
Olumsuz kararlara karşı ilgililerin elinde iki yol bulunur: itiraz ve iptal davası. Bu iki yol arasındaki ilişki tek yönlüdür. Önce itiraz yoluna gidilmesi, iptal davası açma süresini durdurur; itirazın reddedilmesi halinde dava yolu açık kalır. Buna karşılık doğrudan iptal davası açılmışsa, sonradan itiraz hakkının kullanılması mümkün değildir.
İtiraz, ret kararının yabancıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içerisinde, e-izin sistemi kullanılarak Bakanlığa yöneltilir.
İptal davası ise kararın tebliğini izleyen günden başlayarak 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır. Daha önce itiraz edilmişse bu süre durur. Konuyu somutlaştırmak gerekirse: tebliği izleyen 25. günde itiraz edilmiş bir olayda, itiraz üzerine verilen kararın tebliğini takip eden günden itibaren dava açmak için 35 gün kalmış olur.
Ret veya iptal kararları karşısında kullanılabilecek hukuki imkânlara ilişkin ayrıntılı açıklamalar, çalışma izni başvurusunun reddi başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Başvurunun Sonuçlanma Süresi
Bağımsız çalışma izni talepleri ortalama 30 gün içinde karara bağlanır. Süre; başvuranın koşulları karşılayıp karşılamadığına, belgelerin eksiksiz sunulup sunulmadığına ve harçların tam yatırılıp yatırılmadığına göre değişir.
Mali Yükümlülükler
Ödenecek kalem sayısı ikidir: çalışma izni harcı ve değerli kâğıt bedeli. Bağımsız nitelikteki izin için alınan harç 30.914,40 TL, değerli kâğıda ilişkin bedel ise 356 TL olarak belirlenmiştir.
Bu rakamlar 2023 yılına ilişkin olup Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca her yıl yeniden düzenlenmektedir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bağımsız çalışma izni, hukuki nitelendirmeden çok usul yönetimi gerektiren bir alandır. Belge temini, sistem üzerinden yapılan bildirimler, harç ödemeleri ve idarece tanınan sürelerin takibi birbirine bağlı halkalardır; birinde yaşanacak aksama doğrudan ret sonucunu doğurur.
Özellikle şirket ortağı ve yönetici sıfatıyla yapılan başvurularda, kişinin Yönetmelik'in 29. maddesinde sayılan gruplardan hangisine girdiğinin baştan doğru saptanması belirleyicidir. Bu nitelendirme yanlış yapıldığında, dosya ne kadar eksiksiz hazırlanmış olursa olsun talep karşılıksız kalır.
Somut bir başvuru planlanırken şu hususların önceliklendirilmesini öneriyoruz:
- Başvuranın hangi kategoriye dâhil olduğunun, şirket türü ve sıfatı üzerinden net biçimde ortaya konulması,
- Yabancı kimlik numarası için gereken altı aylık ikamet koşulunun başvurudan önce sağlanmış olması,
- Pasaport geçerliliğinin, talep edilen izin süresini en az altı ay aşacak biçimde planlanması,
- Kayıtlı elektronik tebligat adresinin aktif tutulması ve idarece verilen 30 günlük ek sürelerin kaçırılmaması,
- Profesyonel meslek mensuplarında, yürütülecek işin meslekle uyumunun iptal riski açısından önceden değerlendirilmesi,
- Ret kararı halinde itiraz ile dava arasındaki tercihin, sürelerin işleyişi gözetilerek bilinçli biçimde yapılması.
Independent Legal, yabancıların çalışma izni başvurularının hazırlanmasından ret ve iptal kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve idari dava süreçlerine kadar bu alanın tamamında danışmanlık ve dava takibi hizmeti vermektedir.