Türk vatandaşlığının genel yoldan kazanılmasında en yaygın başvuru sebebi, yabancının Türkiye'de belirli bir süre yasal olarak yaşamış olmasıdır. 5901 sayılı Kanun bu süreyi beş yıl olarak belirlemiş ve buna birden çok ek koşul bağlamıştır.
Uygulamada sıkça görülen yanılgı, beş yılın dolmasının tek başına yeterli sayılmasıdır. Oysa süre, aranan kriterlerden yalnızca biridir; erginlikten Türkçe yeterliliğine, geçim kaynağından güvenlik değerlendirmesine kadar uzanan bir dizi şartın hepsinin aynı anda sağlanması gerekir. Bunlardan birinin eksik kalması başvurunun reddi sonucunu doğurur.
Bu bilgi notunda, ikamete dayalı vatandaşlık kazanımında aranan koşulları tek tek inceliyor; sürenin nasıl hesaplandığını, dosyada bulunması gereken belgeleri, başvurunun idari akışını, öngörülen değerlendirme süresini, ret kararına karşı başvuru yollarını ve kazanımın aile bireylerine etkisini ele alıyoruz.
İkamete Dayalı Vatandaşlık Kazanımında Aranan Koşullar
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 11. maddesi, bu yoldan vatandaşlık kazanımını birden çok koşula bağlamıştır. Kanunun aradığı kriterler özetle şunlardır: başvurucunun kendi devletinin mevzuatına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip bulunması; Türkiye'de beş yılı kesintisiz olarak geçirmiş olması; ülkeye yerleşme iradesini ortaya koyan davranışlar sergilemesi; genel sağlık açısından tehdit oluşturan bir rahatsızlığının bulunmaması; iyi ahlak sahibi olması; Türkçeyi konuşabilmesi; kendisinin ve varsa bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini karşılayacak bir mesleğe ya da gelire sahip olması; nihayet milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından hakkında engel bulunmaması.
Bu kriterlerden herhangi birinin karşılanmaması, ikamet süresi tamamlanmış olsa dahi başvuru imkânını ortadan kaldırır. Bu nedenle dosya hazırlanmadan önce koşulların tamamının sağlandığı ayrıca teyit edilmelidir.
Erginlik ve Ayırt Etme Gücü
Başvurunun ilk koşulu, talepte bulunan yabancının ergin olması ve ayırt etme gücüne sahip bulunmasıdır. Bu iki niteliğin varlığı Türk hukukuna göre değil, yabancının kendi milli hukukuna göre belirlenir.
Erginlik yaşı ülkeden ülkeye değişebilmektedir; Türkiye'de bu yaş 18 iken bazı devletlerin mevzuatında 21 olarak öngörülmüştür. Erginlik yaşı 21 olan bir ülkenin vatandaşı, bu yaşı doldurmadan başvuru yapamaz. Buna karşılık başvurucunun herhangi bir devlet vatandaşlığı yoksa, değerlendirme Türk kanunlarına göre yapılır.
Beş Yılın Kesintisiz Olarak Türkiye'de Geçirilmesi
İkinci temel koşul, beş yıllık sürenin kesintiye uğramaması ve bu süre boyunca yabancının Türkiye'de ikamet etmiş olmasıdır. Sürenin hesabı, başvuru tarihi esas alınarak geriye doğru yapılır.
Buradaki ikametten kastedilen, ülkede yasal statüyle bulunmaktır. Yabancının Türkiye'de geçirdiği ancak yasal dayanağı olmayan zaman dilimleri, beş yıllık sürenin hesabında dikkate alınmaz.
DİKKAT: Kesintisizlik koşulu, ülke dışına hiç çıkılmaması anlamına gelmez. Beş yıllık dönem içinde toplamı 12 ayı geçmeyecek biçimde yurt dışında bulunulması, ikamet şartının sağlanmasına engel oluşturmaz.
Türkiye'ye Yerleşme İradesini Gösteren Davranışlar
Başvurucunun ülkeye yerleşme niyeti taşıması da aranan koşullar arasındadır. Bu niyetin nasıl anlaşılacağı ve hangi davranışların yerleşme iradesi sayılacağı yönetmelikte açıklığa kavuşturulmuştur.
Yönetmeliğin 15. maddesinde yerleşme niyetine örnek olarak gösterilen davranışlar arasında çalışma iznine dayanarak bir iş yerinde çalışmak, yatırım yapmak, Türkiye'de bir işletme kurmak, yurt dışındaki ticaret veya iş merkezini Türkiye'ye taşımak ve ülkede taşınmaz edinmek yer alır.
Bu davranışlardan birini sergileyen yabancı, yerleşme niyeti koşulunu yerine getirmiş sayılır. Sayılanlardan hiçbirini gerçekleştirmemiş olsa bile, aşağıdaki hallerden birinin varlığı halinde yabancının yerleşme iradesi bulunduğu kabul edilir:
- Öğrenimini Türkiye'de tamamlamış olmak,
- Türk vatandaşlığını kazanmış bir ana, baba, kardeş veya çocuğun bulunması,
- Başvuruyu aile olarak birlikte yapmak,
- Türk vatandaşı biriyle evlilik yapmış olmak.
Genel Sağlığı Tehdit Eden Hastalık Bulunmaması
Vatandaşlığa kabul için aranan bir diğer kriter, başvurucunun kamu sağlığı bakımından risk oluşturan bir hastalık taşımamasıdır. Kanunun aradığı koşul şu şekilde ifade edilmiştir:
5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 11
"Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak"
Bu koşul uygulamada ağırlıklı olarak bulaşıcı hastalıkları kapsar. Örnek vermek gerekirse, HİV virüsü ya da AIDS hastalığı vatandaşlık kazanımı önünde engel teşkil edebilmektedir.
İyi Ahlak Sahibi Olmak
Beş yıllık ikamete dayalı başvurularda aranan koşullardan biri de iyi ahlak sahibi olmaktır. Kavramın içeriği kanun metninde tanımlanmamış, yargı kararları ile idari makamların takdirine bırakılmıştır. Uygulamada başvurucunun geçmişte suç işlememiş olması, hakkında bir şikâyet veya uygulanmış bir ceza bulunmaması, başvuru ve mülakat aşamasındaki tutum ve davranışları gibi ölçütler dikkate alınır.
Yönetmelikte bu kavram şöyle karşılanmıştır:
Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik
"Toplum içinde birlikte yaşamanın gerektirdiği sorumluluk duygusu ile davranarak iyi ahlak sahibi olduğunu göstermek, davranışları ile çevresine güven vermek, toplumca hoş karşılanmayan ve toplum değerlerine aykırı kötü alışkanlığı bulunmamak."
Türkçe Dil Yeterliliği
Türkçeyi yeterli düzeyde bilmek, bu yoldan yapılan başvuruların belirleyici koşullarındandır. Aranan düzey, Yönetmeliğin 15/1-e maddesinde şu ifadeyle belirlenmiştir:
Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 15/1-e
"Toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeyde Türkçe konuşabilmek."
Bu düzeyin sağlanıp sağlanmadığı kural olarak mülakat komisyonunca tespit edilir. Başvurucu isterse, Milli Eğitim Müdürlüklerinden alacağı ve Türkçe yeterliliğini gösteren bir belgeyle de bu koşulu karşılayabilir.
Geçimi Karşılayacak Gelir veya Meslek
Türkiye'de tek başına yaşayan yabancının, kendi geçimini sürdürmesine yetecek bir mesleğe ya da gelire sahip olması gerekir. Bakmakla yükümlü olduğu kişiler bulunuyorsa, gelirin onların geçimini de karşılaması aranır. Herhangi bir işte çalışmayan ve geliri bulunmayan yabancıların talepleri kabul edilmez.
Milli Güvenlik ve Kamu Düzeni Yönünden Engel Bulunmaması
Son koşul, başvurucu hakkında milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel oluşturacak bir halin tespit edilmemiş olmasıdır. Kaçakçılık faaliyetleri, uyuşturucu maddenin imali veya ticareti, bu maddelerin sevk ve nakline aracılık edilmesi, terör eylemlerine katılım ya da bu eylemlere aracılık edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilecek durumlara örnektir.
Yukarıda sayılan kriterlerin tamamının bir arada bulunması zorunludur; aksi halde talep reddedilir. Bununla birlikte 5901 sayılı Kanun, vatandaşlık kazanımı için tek bir yol öngörmüş değildir. Diğer kazanma sebepleri Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır başlıklı çalışmamızda topluca ele alınmıştır.
Beş Yıllık Sürenin Hesaplanma Biçimi
Bu yoldan başvuru yapabilmek için yabancının Türkiye'de kesintisiz beş yıl bulunmuş olması aranır. Ancak kesintisizlik mutlak değildir: yabancı, beş yıllık dönem boyunca toplam 12 ayı aşmamak kaydıyla yurt dışında bulunabilir. Bu sınırın içinde kalan yurt dışı çıkışları, vatandaşlık kazanımına engel oluşturmaz.
Başvuru Nereye ve Nasıl Yapılır?
Başvuru, hazırlanan belgelerin yurt içinde valiliklere, yurt dışında ise Türkiye'nin dış temsilciliklerine sunulmasıyla gerçekleştirilir. Sunulan evrak daha sonra İçişleri Bakanlığınca incelenir ve talep değerlendirmeye alınır.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
Belgelerin eksiksiz derlenmesi, sürecin sağlıklı ilerlemesi bakımından belirleyicidir. Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun Uygulanmasına İlişkin Yönetmeliğin 17. maddesinde aranan evrak şu şekilde sayılmıştır:
- Talebi içeren form dilekçe ile 2 adet biyometrik fotoğraf,
- Başvurucunun vatandaşlığını ortaya koyan pasaport veya benzeri belge; kişi vatansız ise bunu gösteren belge,
- Doğum belgesi ya da nüfus kayıt örneği gibi kimlik bilgilerini içeren belge; evli olanlar bakımından eş ve çocuklarla aile bağını kanıtlayan belge,
- Medenî hali gösteren belge; boşanmış olanlar için bunu kanıtlayan belge, dul olanlar için eşe ait ölüm belgesi,
- Türk vatandaşı olan birinci ve ikinci derece yakınları gösteren belge; böyle bir yakını bulunmayanlardan bu belge istenmez,
- Genel sağlığı tehlikeye düşürecek bir hastalık taşınmadığına dair sağlık raporu,
- Gelirin veya çalışmanın kanıtı niteliğinde çalışma izni, vergi levhası, taahhütname ve benzeri belgeler,
- Beş yıllık ikametin doğrulanabilmesi amacıyla il emniyet müdürlüğünden temin edilecek yurda giriş ve çıkış kayıtları,
- Başvuru sonrasında vatandaşlık işlemlerinin sonuçlandırılmasına yetecek geçerlilik süresine sahip ikamet tezkeresi,
- Başvurucunun geçmişte işlediği bir suç varsa, buna ilişkin kesinleşmiş mahkeme kararının onaylı sureti,
- Hizmet bedelinin maliye veznesine yatırıldığını gösteren makbuz.
Evrakta eksiklik bulunması halinde ya tamamlanması istenir ya da başvuru reddedilir. Her iki ihtimal de sürecin gereksiz biçimde uzamasına yol açar. Bu tür aksaklıklarla karşılaşmamak için dosyanın alanında deneyimli bir hukukçu gözetiminde hazırlanması yerinde olur.
Başvurunun Aşamaları
Süreç, bir kısmı başvurucu tarafından bir kısmı idarece yürütülen aşamalardan oluşur. Vatandaşlığa kabul kararının verilebilmesi için bu aşamaların tamamının tamamlanması gerekir.
Başvurucuya düşen adımlar sırasıyla şunlardır:
- Vatandaşlık için aranan koşulların eksiksiz biçimde karşılanması,
- Başvuru evrakının doğru ve tam olarak hazırlanması,
- Hizmet bedelinin maliye veznesine ödenmesi,
- Hazırlanan dosyayla birlikte valiliğe müracaat edilmesi,
- Tespit edilen eksikliklerin giderilmesi,
- Mülakat aşamasının başarıyla geçilmesi.
İdare tarafından yürütülen işlemler ise şu sırayı izler: başvurunun teslim alınması, parmak izinin alınarak taranması ve il tahkikatının sonuçlandırılması ilk halkayı oluşturur. Ardından belgeler komisyona iletilir, evrak genel müdürlüğe gönderilir ve ön inceleme yapılır. İnceleme tamamlandıktan sonra arşiv araştırmasına geçilir ve elde edilen bulgular değerlendirmeye tabi tutulur. Son aşamada dosya, listeye eklenecekler bölümüne alınır, buradan listeye işlenir ve nihai karar verilir.
Bu adımların her biri titizlikle yürütülmeli, idarenin attığı işlemler yakından izlenmelidir. Böyle bir takip, sürecin daha hızlı ve sorunsuz sonuçlanmasına katkı sağlar.
Değerlendirme Ne Kadar Sürer?
İkamete dayalı vatandaşlık başvuruları ortalama 1 ila 3 yıl içinde sonuca bağlanmaktadır.
Bu aralık kesin bir taahhüt değildir. İdarenin iş yükü, başvurucunun kişisel durumu ve belgelerin baştan eksiksiz sunulup sunulmadığı süreyi kısaltabileceği gibi uzatabilir de. Dolayısıyla gerçekçi bir öngörü ancak somut dosyanın koşulları üzerinden yapılabilir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Başvuru, Komisyon tarafından çeşitli gerekçelerle reddedilebilir. Bunların başında başvurucunun Kanun'da aranan koşulları taşımaması gelir. Bunun yanında belgelerdeki eksiklikler veya başvuru sürecinin usulüne uygun yürütülmemesi de ret sebebi olabilmektedir.
Komisyon yaptığı değerlendirme sonucunda talebi reddederse, bu karar başvurucuya tebliğ edilir. Tebliği izleyen günden başlamak üzere 60 gün içinde karara itiraz edilebilir veya iptal davası açılabilir.
İtirazlar Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne yöneltilir; dava ise idare mahkemelerinde görülür. Her iki yolun da dikkat gerektiren birçok ayrıntısı bulunmaktadır. Ret kararına karşı itiraz ve iptal davası sürecinin ayrıntıları Türk vatandaşlığı başvurusunun reddine itiraz ve iptal davası başlıklı çalışmamızda ele alınmıştır.
Kazanımın Eş ve Çocuklar Bakımından Sonuçları
İkamet yoluyla vatandaşlık kazanılması, eşin vatandaşlık durumunu etkilemez. Eş, bu gelişmeden bağımsız olarak kendi statüsünü korur.
Çocuklar bakımından tablo farklıdır. Vatandaşlığı kazanan kişinin ergin olmayan çocuğu, diğer eşin muvafakati bulunması halinde vatandaşlık kazanabilir. Muvafakat verilmezse uyuşmazlık hâkim kararıyla çözülür; bunun için mutat meskenin bulunduğu yerdeki hâkime başvurulur.
Ana ve babanın her ikisinin de Türk vatandaşı olması halinde ergin olmayan çocuk da vatandaşlığı kazanır. Eşlerden biri vefat etmişse veya velayet yalnızca birinde bulunuyorsa, o kişinin kazandığı vatandaşlık çocuğa doğrudan yansır. Çocuğun ergin olduğu hallerde ise ana ya da babanın kazanımı çocuğun statüsünü etkilemez.
Çalışma İzniyle Vatandaşlık Kazanımı
Çalışma iznine dayanarak vatandaşlık kazanmak mümkündür; ancak bunun için de ikamete dayalı kazanım bakımından öngörülen koşulların tamamı sağlanmalıdır. Bu çerçevede başvurucunun beş yıldır kesintisiz olarak çalışma izniyle Türkiye'de bulunuyor olması aranır. Beş yıllık süre, burada da başvuru tarihinden geriye doğru hesaplanır.
Çalışma izninin nasıl alınacağı, izin türlerinin neler olduğu, hangi belgelerin gerektiği ve sürecin nasıl yürütüleceği gibi hususlar yabancı çalışma izni başlıklı çalışmamızda ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.
Sonuç
İkamete dayalı vatandaşlık kazanımı, birden çok aşaması ve ayrıntılı bir evrak düzeni bulunan bir süreçtir. Özellikle belgelerin temini ve idari mercilere yapılacak başvurular bakımından dikkatli davranılması gerekir. Aksi halde süreç uzayabileceği gibi talep tümüyle reddedilebilir. Bu nedenle sürecin baştan hukuki destek alınarak yürütülmesinde yarar bulunmaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
İkamete dayalı başvurularda uyuşmazlıkların büyük bölümü, aslında süre hesabından ve belge düzeninden kaynaklanmaktadır. Yasal dayanağı bulunmayan ikamet dönemlerinin süreye dahil edilmesi ya da yurt dışında geçirilen günlerin toplamının 12 ayı aşması, dosyanın esasa girmeden reddedilmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle başvuru öncesinde giriş-çıkış kayıtlarının çıkarılması ve ikamet statülerinin kronolojik olarak doğrulanması, sürecin en kritik hazırlık adımıdır.
Somut bir dosyada şu başlıkların öncelikle ele alınmasını öneriyoruz:
- Giriş-çıkış kayıtları üzerinden beş yıllık sürenin ve 12 aylık yurt dışı sınırının hesaplanması
- İkamet izinlerinin kesintisiz zincir oluşturup oluşturmadığının, statü boşluklarına karşı denetlenmesi
- Erginlik ve ayırt etme gücünün, başvurucunun milli hukuku esas alınarak belgelendirilmesi
- Gelir veya meslek koşulunun, bakmakla yükümlü olunan kişiler de gözetilerek belgeyle desteklenmesi
- Türkçe yeterliliğinin mülakata bırakılmayıp önceden belgeyle güvence altına alınması
- İkamet tezkeresinin, işlemler sonuçlanana dek geçerli kalacak biçimde yenilenmesi
Independent Legal, yabancıların ikamet ve vatandaşlık işlemlerinde dosya hazırlığından mülakat sürecine ve gerektiğinde iptal davasının takibine kadar danışmanlık hizmeti sunmaktadır.