Bir kişinin hayatını kaybetmesiyle geride kalan malvarlığı sahipsiz kalmaz; kanunun çizdiği çerçevede belirli kişilere aktarılır. Miras hukuku, gerçek kişilerin ölümü veya gaipliği halinde bu aktarımın kime, hangi oranda ve hangi usulle yapılacağını düzenleyen hukuk dalıdır. İntikalin kapsamına yalnızca ölenin varlıkları değil, yükümlülükleri de dahildir. Bu nedenle mirasçılık salt bir kazanım değil, aynı zamanda sorumluluk doğuran bir hukuki konumdur.
Uygulamada yaşanan uyuşmazlıkların önemli bir bölümü, bu geçişin kendiliğinden ve sürtünmesiz işleyeceği varsayımından beslenir. Oysa mirasçılık sıfatının belgelenmesi, terekenin kapsamının tespiti, saklı paylara müdahale edilip edilmediğinin denetlenmesi, ölüme bağlı tasarrufların geçerliliği ve mirasçılar arasındaki ortaklığın sona erdirilmesi başlı başına teknik sorun alanlarıdır. Her biri farklı dava türlerini, farklı süreleri ve farklı ispat araçlarını gündeme getirir.
Bu bilgi notunda miras hukukunun temel kavramlarından başlayarak kanuni mirasçılık düzenini, zümre sistemini, saklı pay rejimini, ölüme bağlı tasarrufları ve bunların iptal yollarını, mirastan yoksunluk ile ret kurumlarını, terekenin paylaşım usullerini ve mirasçıların borçlardan sorumluluğunu sırasıyla değerlendiriyoruz. Bölümün sonunda uygulamada en sık yöneltilen sorulara da yer veriyoruz.
Miras Hukukunun Temel Kavramları
Miras
Miras, ölen kişinin ardında bıraktığı bütün varlıkların ve yükümlülüklerin oluşturduğu toplamı ifade eder. Kavram, hayatta kalan aile bireyleri ile yasal mirasçılara devredilecek değerleri kapsadığı gibi, ölenin ödenmemiş borçlarını da içine alır. Başka bir anlatımla miras, murisin aktif ve pasif kalemlerinin bütününü yansıtır. Buradan hareketle mirasın gerçek büyüklüğü, terekedeki değerlerin toplamından borçların çıkarılmasıyla bulunur.
Mirasbırakan ve Muris
Latince kökenli "testator" karşılığı olan muris kavramı, vasiyetname düzenleyen kişiyi anlatmak için kullanılır. Vasiyetname ise kişinin malvarlığının ölümünden sonra kimlere ve nasıl aktarılacağını gösteren hukuki belgedir; bu belgeyi kaleme alan kişi muris sıfatını taşır.
Terimin miras hukukundaki genel karşılığı ise şudur: mirasbırakan, ölümüyle birlikte hakları ve alacakları kanunda gösterilen kişilere intikal eden kimsedir.
Mirasçı
Mirasçı, mirasbırakanın ölümü üzerine malvarlığından ve borçlarından kanuni düzenlemeler ya da vasiyetname uyarınca pay alacak kişi veya kişilerdir. Mirasçıların devraldığı kütle, ölenin malvarlığındaki bütün aktifleri olduğu kadar pasifleri de kapsar.
Kanuni Mirasçı
Yasal mirasçılar, mirasbırakanın herhangi bir vasiyetname düzenlemediği ya da düzenlediği vasiyetnamenin geçersiz sayıldığı hallerde malvarlığını kanun gereği devralan hak sahipleridir. Bu grup çoğunlukla ölenin yakın çevresinden oluşur: çocukları, evlatlığı, eşi, ana ve babası, kardeşleri ile diğer hısımları. Kanuni mirasçılık hükümleri, bu kişilerin miras paylarını da tayin eder.
Türk Medeni Kanunu bakımından yasal mirasçı sıfatını taşıyan gruplar şunlardır:
- Sağ kalan eş — mirasbırakanın ölüm anında evlilik bağının devam ettiği eşi.
- Altsoy — ölenin çocukları, torunları ve sonraki kuşaklar; evlatlık da bu halkanın içindedir.
- Evlatlık — mirasbırakanın evlat edinme yoluyla hukuki bağ kurduğu kişiler.
- Ana ve baba — mirasbırakanı dünyaya getiren ebeveynler.
- Devlet — geride hiçbir mirasçı kalmadığında ya da mirasçıların tamamı mirastan feragat ettiğinde tereke Devlet'e intikal eder.
Atanmış Mirasçı
Atanmış mirasçılar, kanunen mirasçı sıfatı taşımadıkları halde mirasbırakanın iradesiyle bu konuma getirilen kişilerdir. Kural olarak tereke önce yasal mirasçılara geçer. Ne var ki mirasbırakan, malvarlığının bir bölümünü ya da tamamını kanuni mirasçı çevresi dışındaki kişilere, hayır kurumlarına veya kendi seçtiği başka muhataplara bırakmak isteyebilir. Bu tercihini vasiyetname ya da miras sözleşmesi yoluyla ortaya koyar; söz konusu belgelerle mirasa dahil edilen kişiler atanmış mirasçı olarak anılır ve paylaşımdan mirasbırakanın iradesi doğrultusunda pay alırlar.
Tereke
Tereke, kişinin ölümüyle geride kalan malvarlığı unsurlarının tümü şeklinde tanımlanabilir. Buna göre ölenin ardında bıraktığı aktif ve pasif nitelikteki bütün değerler tereke kapsamındadır. Murisin ölüm anındaki malları ve alacakları terekenin aktif yönünü, borçları ise pasif yönünü meydana getirir. Kısacası tereke, mirasın bütününe karşılık gelir.
Paylaşım ve dağıtım sürecinde terekenin işlevi belirleyicidir. Mirasçılar, terekenin tespiti ve değerlemesi tamamlandıktan sonra kendilerine düşen payı alabilir. Tereke hukuki süreçlerde kayda geçirilir; bu kayıt ve yönetim, dağıtımın hakkaniyete uygun yürütülmesini sağlar.
Mirasçılık Belgesi ve Veraset İlamı
Mirasçıların bu sıfatını ispatlamaya yarayan "mirasçılık belgesi", uygulamadaki diğer adıyla "veraset ilamı", Türk Medeni Kanunu'nun 598. maddesinde düzenlenmiştir.
Türk Medeni Kanunu m. 598 – Mirasçılık belgesi
"Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir."
Bu belge, TMK m. 7 anlamında resmî belge niteliği taşır ve mirasçılık sıfatının varlığı yönünde karine oluşturur. Yani belgede adı geçen kişilerin gerçekten mirasçı olduğu ön kabulle benimsenir. Bununla birlikte belgede yer alan hususların aksinin her zaman ispatlanabileceği ve belgenin ancak aksi kanıtlanana dek hüküm ifade edeceği unutulmamalıdır.
Mirasçılık belgesi, murisin ölümünün ardından düzenlenir ve kimlerin hangi oranda hak sahibi olduğunu gösterir. Belgeyi hem sulh hukuk hâkiminden hem de noterden talep etmek mümkündür.
Noter yolunun kullanılabilmesi için nüfus kayıtlarında belirsizlik bulunmaması ve soybağının tereddütsüz biçimde tespit edilebilmesi gerekir; bu tür muğlaklıkların varlığı noterden belge alınmasının önüne geçebilir. Belgede yer alan bilgilerin gerçeği yansıtmadığı ileri sürülerek iptali de istenebilir. Talep bakımından herhangi bir süre sınırı öngörülmemiştir: ölümün gerçekleşmesi ve nüfus kayıtlarına işlenmesinden sonra her zaman başvurulabilir. Miras paylarının belirlenmesi ve dağıtımın düzenlenmesi bakımından belgenin işlevi kritiktir.
Kanuni Mirasçılar
Kan Hısımlarının Mirasçılığı
Kan hısımlarının mirasçılığında Türk hukukunun tercih ettiği model zümre sistemidir. Bu modelde mirasbırakanın hısımları belirli zümrelere ayrılır; zümreler de kendi içinde derecelere bölünür. Kan hısımları için üç zümre öngörülmüş olup her zümrenin payı diğerinden farklıdır.
Zümrelerin içeriği şöyledir: mirasbırakanın altsoyunu oluşturan çocukları birinci zümreyi; ana ve babası ile onların altsoyu ikinci zümreyi; büyükanne ve büyükbabaları ile onların altsoyu ise üçüncü zümreyi meydana getirir. Her zümrenin miras payı birbirinden ayrışır.
Evlatlığın Mirasçılığı
Evlatlık ile onun altsoyu, mirasbırakanla aralarında kan bağı bulunmamasına rağmen birinci zümre mirasçısı sayılır. Bu kişiler, mirasbırakanın altsoyuna tanınan haklardan aynı ölçüde yararlanır.
Sağ Kalan Eşin Mirasçılığı
Sağ kalan eş mirasbırakanın kan hısımı olmadığı için zümre mirasçısı niteliği taşımaz. Buna karşın eş, hangi zümre mirasçı konumunda olursa olsun onlarla birlikte mirasçı sıfatını kazanır.
Eşin payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir:
- Altsoyla, yani birinci zümreyle birlikte mirasçı olduğunda terekenin 1/4'ü eşe düşer.
- İkinci zümreyle birlikte mirasçı olması halinde pay terekenin 1/2'sine yükselir.
- Üçüncü zümre başları ve onların çocuklarıyla birlikte mirasçı olduğunda oran terekenin 3/4'üdür.
- Birinci ve ikinci zümrede hiç kimse bulunmuyor, üçüncü zümre başları ile çocukları da hayatta değilse terekenin bütünü eşe kalır.
- İlk iki zümrede mirasçı yoksa ve üçüncü zümre başları ile onların çocukları da yaşamıyorsa sağ kalan eş terekenin tamamına hak kazanır.
Devletin Mirasçılığı
TMK m. 501 uyarınca, geride mirasçı bırakmadan ölen kişinin terekesi Devlet'e intikal eder. Devletin mirasçılığı, ölen kişinin kanuni mirasçılarının bulunmaması ya da mirasını belirleme yetkisinin mevcut olmaması halinde Devlet'in hak sahibi kabul edilmesi anlamına gelir.
Zümre Sistemi
Zümre — diğer adıyla derece — mirasçıların kanuni düzenlemelere göre öncelik esasına dayalı biçimde ayrıldığı kümeleri anlatır. Bu kümelerde yer alan kişiler miras hakkını öncelik sırasına göre kullanır.
Türk Medeni Kanunu'ndaki zümre düzeni, mirasçılığın tespitinde başvurulan temel mekanizmadır. Zümre mirasçısı sayılabilmek için mirasbırakanla kan hısımlığı bağı aranır. Kanun, ölenin yakın hısımlarını belirli zümrelere yerleştirmiş ve bu kişilerin miras hakkını öncelik sırasına göre kullanmasını öngörmüştür.
Sistemin işleyişi basittir: her zümre bir öncelik kademesi oluşturur ve önceki zümrede mirasçı bulunduğu sürece sonraki zümredekiler miras hakkından yararlanamaz. Düzenlemenin amacı, paylaşımın hakkaniyetli yürütülmesi ve mirasçılığın kanuna uygun biçimde belirlenmesidir.
Türk Medeni Kanunu üç mirasçı zümresi kabul etmiştir.
Birinci zümre (derece) mirasçılar. Bu kademede mirasbırakanın altsoyu yer alır. Çocuklar, torunlar ve onları izleyen kuşaklar herhangi bir sınır olmaksızın mirasçıdır. Çocukların payları eşittir; mirasbırakandan önce vefat eden çocuğun yerini her derecede halefiyet ilkesi uyarınca kendi altsoyu alır. Böylece miras, altsoy içinde dengeli biçimde dağılır.
İkinci zümre (derece) mirasçılar. Bu kademeyi mirasbırakanın ana ve babası oluşturur; ikisi de mirasçılık bakımından eşit konumdadır. Mirasbırakandan önce ölmüş bulunan ana ya da babanın yerine, her derecede halefiyet yoluyla onların altsoyu geçer. Dolayısıyla ebeveynlerin hayatta olmadığı hallerde mirasçı sıfatı halefiyet yoluyla kardeşlere ve kardeşlerin altsoyuna geçer.
Üçüncü zümre (derece) mirasçılar. Bu kademede mirasbırakanın büyükannesi ve büyükbabası bulunur. Birinci zümredeki altsoyun (çocuklar, torunlar ve benzeri) ve ikinci zümredeki ana ile babanın altsoy bırakmaksızın ölmesi durumunda mirasçılık büyükanne ve büyükbabaya geçer. Yani daha yakın derecedeki mirasçılar ve onların altsoyu mevcut değilse miras hakkını üçüncü derece mirasçılar kullanır.
Mirasbırakandan önce vefat etmiş büyükanne ve büyükbabanın yerini de her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır. Bu ihtimalde mirasçı sıfatı mirasbırakanın amcalarına, halalarına, teyzelerine, dayılarına ve onların altsoyuna geçer. Böylelikle aynı taraftaki diğer mirasçılar, yani kardeşler ve onların altsoyu, büyükanne ile büyükbabanın konumuna yerleşir.
Saklı Pay ve Saklı Paylı Mirasçılar
Saklı pay, kanun tarafından güvenceye alınan ve yasal mirasçılara mutlak biçimde ait sayıldığı için mirasbırakanın iradesiyle değiştirilemeyen paydır. Kanun koyucu bu düzenlemeyle yasal mirasçıları ve onların miras haklarını belirli bir oranda koruma altına almayı hedeflemiştir.
Kavram, özellikle mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufta bulunduğu — örneğin vasiyetname düzenlediği — hallerde önem kazanır. Mirasbırakan, düzenleyeceği vasiyetnameyle terekesinin bir bölümünü veya tümünü saklı payları gözetmeksizin belirli kişilere ya da kurumlara bırakabilir. Miras hukukunun temel ilkeleri mirasbırakanın iradesine saygıyı esas aldığından, bu tasarruflar tenkis davasıyla iptal edilene kadar geçerli kabul edilir.
Saklı paylı mirasçıların bu tasarrufa itiraz ederek saklı pay oranlarının korunmasını sağlaması mümkündür; başvurulacak yol tenkis davasıdır. Söz konusu dava, vasiyetle gerçekleştirilen ölüme bağlı tasarrufların kanuna uygunluğunu denetlemeye ve saklı payları güvence altına almaya yarar.
Türk Medeni Kanunu'nda 2007 yılında yapılan değişiklikle kardeşler saklı paylı mirasçı olmaktan çıkarılmıştır. Yürürlükteki saklı pay oranları ise şu şekildedir:
- Sağ kalan eş bakımından, altsoy veya ana–baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğu hallerde yasal miras payının tamamı; bunun dışındaki hallerde yasal miras payının dörtte üçü,
- Altsoy bakımından yasal miras payının yarısı,
- Ana ve babanın her biri bakımından yasal miras payının dörtte biri.
Ölüme Bağlı Tasarruflar
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, belirli sınırlar içinde kalmak kaydıyla kişilere malvarlıklarının geleceğini ölümlerinden sonrası için düzenleme imkânı tanımıştır. Ölümden sonra hüküm doğuran bu nitelikteki işlemlere ölüme bağlı tasarruf denir. Bu tasarruflar esas itibarıyla vasiyetname ve miras sözleşmesi olmak üzere iki başlıkta toplanır. Miras sözleşmesi iki taraflı bir işlem iken vasiyetname tek taraflıdır. Vasiyetname tek taraflı iradeyle kurulduğu gibi yine tek taraflı iradeyle geri de alınabilir; geri alma için lehine tasarruf yapılan kişinin onayı aranmaz.
Bu kurumlar sayesinde mirasbırakan, malvarlığının akıbetini kendi tercihine göre şekillendirebilir ve paylaşımın nasıl yapılacağı konusunda hareket serbestisi kazanır.
Vasiyetname
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra yerine getirilmesini istediği son arzularını ve terekesinin paylaşım biçimini ortaya koyduğu yazılı ya da sözlü beyandır.
Kanun üç vasiyetname türü öngörmüştür: resmî vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve sözlü vasiyetname. Her üç tür için de oldukça katı şekil kuralları getirilmiştir ve bu kurallara uyulmadan düzenlenen vasiyetnameler sakat kabul edilir. Aynı sonuç, vasiyetname yapma ehliyeti bulunmadığı halde düzenleme yapılması durumunda da ortaya çıkar. Ancak sakatlık, vasiyetnameyi kendiliğinden hükümsüz kılmaz; sakat bir vasiyetnamenin hüküm doğurmaması için vasiyetnamenin iptali davası açılması gerekir. Bu dava, tasarrufun ortadan kaldırılmasını ve terekenin kanuni düzenlemelere göre paylaştırılmasını amaçlar.
Vasiyetname, mirasbırakanın iradesinin hukuken tanınmış ifade biçimi olarak miras hukukunun merkezinde durur. Kanuni düzenlemelere ve şekil kurallarına uygun hazırlanmış bir vasiyetname hem mirasçıların haklarını korur hem de paylaşımın dengeli yürütülmesine katkı sağlar. Buna karşılık sakat vasiyetnamelerin etkisiz hale gelmesi ancak yargısal yolla mümkündür. Miras hukuku sisteminin güvenilirliği de bu denetim mekanizmasına dayanır.
Miras Sözleşmesi
Miras sözleşmesi, mirasbırakanın sağlığında başka kişilerle kurduğu ve ölüme bağlı sonuç doğuran anlaşmayı ifade eder. Mirasbırakan bu yolla, ölümünden sonra malvarlığının nasıl dağıtılacağını ve terekenin paylaşım biçimini şimdiden belirlemeyi hedefler. Sözleşme vefattan sonra hüküm ifade eder; mirasçıların kimler olacağını ve dağıtımın hangi esaslara göre yapılacağını kendi iradesi doğrultusunda planlama olanağı verir.
İki taraflı bir hukuki işlem olan miras sözleşmesi, hem mirasbırakanın hem de karşı tarafın rızasını içerir. Taraflar arasındaki bu mutabakat, mirasbırakanın hayattayken malvarlığının gelecekteki dağılımını düzenlemesine imkân tanır. Böylece mirasbırakan, terekesinin paylaşımına ilişkin tercihlerini ortaya koyar ve mirasçılarına yönelik özel bir irade açıklamasında bulunur.
Miras sözleşmesiyle kurulan düzen, vasiyetname yoluyla yapılan düzenlemeden nitelik itibarıyla ayrılır. Vasiyetname tek taraflı bir irade beyanı olduğundan yalnızca mirasbırakanın isteğini yansıtırken, miras sözleşmesi taraflar arasında karşılıklı bir anlaşma niteliği taşır.
Miras sözleşmesinden tek taraflı olarak dönmek kural olarak mümkün değildir; sözleşme ancak tarafların anlaşmasıyla sona erdirilebilir. Bununla birlikte ivazın yerine getirilmemesi ya da mirasbırakanın sözleşmeye aykırı davranışları söz konusuysa tek taraflı olarak iradenin geri çekilmesi mümkün hale gelir.
Ölüme bağlı tasarruflar bazı hallerde kanun gereği kendiliğinden hükümsüzleşebileceği gibi, iptal sebeplerinin varlığı halinde yargı kararıyla da ortadan kaldırılabilir.
Tasarrufun kendiliğinden hükümsüz sayıldığı haller şunlardır:
- Lehine tasarrufta bulunulan kişinin mirasbırakandan önce hayatını kaybetmesi,
- Lehine tasarrufta bulunulan kişinin mirastan yoksun bulunması,
- Evlilik birliğinin ölümden başka bir sebeple sona ermesi,
- Tasarrufun şarta bağlandığı hallerde bozucu ya da geciktirici şartın gerçekleşmesi.
Bu hallerden herhangi birinin ortaya çıkması, ölüme bağlı tasarrufun kendiliğinden hükümsüz hale gelmesi sonucunu doğurur.
Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, yaşlılık ya da hastalık nedeniyle bakıma ve gözetime ihtiyaç duyan bakım alacaklısının belirli bir malvarlığını bakım borçlusuna devretmeyi, bakım borçlusunun ise alacaklıya ömrünün sonuna kadar bakma, onu gözetme ve ihtiyaçlarını karşılama edimini üstlendiği sözleşmedir. Kurumun amacı, bakıma muhtaç konumdaki kişilerin gereksinimlerinin hakkaniyetin gerektirdiği ölçüde giderilmesidir.
Türk Borçlar Kanunu'nun 612. maddesi bu sözleşmelerin "miras sözleşmesi" biçiminde kurulmasını zorunlu kılmıştır. Söz konusu şart bir geçerlilik koşuludur; miras sözleşmesi şeklinde yapılmayan ölünceye kadar bakma sözleşmeleri geçerli sayılmaz. Sözleşme ilişkisi ise sözleşmeden dönme, bakım borçlusunun ölümü, iflas ya da tarafların anlaşması gibi sebeplerle sona erebilir.
Konuya ilişkin ayrıntılı açıklamalar için "Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi" başlıklı çalışmamıza bakılabilir.
Ölüme Bağlı Tasarrufların İptali
Ölüme bağlı tasarrufun iptali, mirasbırakanın sağlığında yaptığı ve ölümünden sonra sonuç doğuracak nitelikteki işlemlerin belirli sebeplerle geçersiz sayılması ya da ortadan kaldırılmasıdır. Mirasbırakanın vefatının ardından bu tasarrufların iptali, mirasçılar veya menfaati bulunan diğer kişiler tarafından mahkemeye başvurulmak suretiyle istenebilir.
İptal talebinin dinlenebilmesi için kanunda gösterilen sebeplerden birinin bulunması gerekir. Dava açılabilecek haller şu başlıklarda toplanır:
- Şekil kurallarına aykırılık: Tasarruf, kanuni düzenlemelere ve öngörülen şekil şartına uyulmadan yapılmışsa ya da mirasçıların saklı paylarıyla bağdaşmıyorsa iptali istenebilir.
- Ehliyet yokluğu: Mirasbırakanın tasarrufu gerçekleştirdiği anda hukuki ehliyetten yoksun olduğu ortaya konulursa tasarruf iptal edilebilir.
- İradenin sakatlanması: Mirasbırakanın tasarrufu yaparken aldatıldığı, kendisine yanlış bilgi verildiği ya da baskı altında bulunduğu kanıtlanırsa iptal yoluna gidilebilir.
- Hukuka ve ahlaka aykırılık: Tasarrufun içeriği toplum düzenine, ahlaka veya kamu düzenine aykırıysa iptal sebebi doğar.
Vasiyetnamenin İptali
Vasiyetnamedeki düzenlemeler yüzünden hak kaybına uğrayan mirasçılar, iptal koşullarının gerçekleşmesi halinde vasiyetnamenin iptali davası açabilir. Vasiyetname, kişilerin ölümlerinden sonra malvarlıklarının kimler arasında ve hangi ölçüde paylaştırılmasını istediklerini beyan ettikleri belgedir. Belgeyi düzenlemekteki asıl amaç, Medeni Kanun'un öngördüğü miras paylarını mirasbırakanın iradesi doğrultusunda değiştirmektir. Vasiyetnamenin iptali kararı yalnızca iptal talebinde bulunanlar bakımından sonuç doğurur; talepte bulunmayanlar yönünden vasiyetname hükümleri yürürlükte kalmaya devam eder.
Muris Muvazaası Nedeniyle İptal Davası
Muris muvazaası, mirasbırakanın mirasçılarını yanıltarak onlardan mal kaçırmayı amaçladığı durumu anlatır. Mirasbırakanın gerçek niyeti taşınmazını bir mirasçısına ya da üçüncü bir kişiye bağışlamak olmasına rağmen, mirasçıların ileride bu taşınmaz üzerindeki paylarını talep etmesini engellemek amacıyla bağış iradesini satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi görünümü altında gizlemesi bu kapsamdadır.
Muris muvazaası, tanım itibarıyla mirasbırakanın mirasçılarını aldatmak suretiyle mal kaçırması olarak ifade edilir. Mirasbırakan, aslında bağışlamak istediği malvarlığı değerlerini satış bedeli ya da bakım hizmeti karşılığında devretmiş gibi göstererek terekeyi daraltır. Bu tür hallerde miras hakkı zedelenen bütün mirasçılar, muvazaalı tasarrufun geçersizliğinin tespitini ve bu tasarrufa dayanılarak kurulan işlemlerin iptalini talep ederek dava açabilirler.
Tenkis Davası
Tenkis hukuki bir terim olup "hafifletme" veya "indirgeme" karşılığında kullanılır. Tenkis davası ise mirasbırakanın vasiyetinde ya da diğer mirasçılarla yaptığı anlaşmalarda yer alan bazı hükümlerin geçersiz veya hükümsüz olduğu iddiasıyla, bu hükümlerin etkisini ortadan kaldırmaya veya azaltmaya yönelen bir davadır. Kurumun işlevi, mirasbırakanın sağlığında yaptığı ölüme bağlı tasarrufların — vasiyetname veya miras sözleşmesinin — saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal ettiği ölçüde etkisizleştirilmesidir.
Dava yalnızca onu açan mirasçının saklı payını korumaya hizmet eder; diğer mirasçıların payları bu davadan etkilenmez. Başka bir deyişle her saklı paylı mirasçı kendi payının korunması amacıyla ayrı ayrı tenkis talebinde bulunabilir, davaya taraf olmayanların hukuki durumunda bir değişiklik meydana gelmez.
Tenkis talebinde bulunma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnameler bakımından açılma tarihinin, diğer tasarruflar bakımından mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmesiyle düşer. Bu süreler, mirasbırakanın ölümünden sonra ölüme bağlı tasarrufların tenkisi yoluyla iptalinde başvuru penceresini belirler.
Mirastan Yoksunluk Halleri
Mirastan Feragat
Mirastan feragat, mirasçının mirasbırakanla kurduğu bir sözleşmeyle yasal miras hakkından kendi isteğiyle vazgeçmesidir. Kuruma ilişkin düzenleme Medeni Kanunumuzun 528. maddesinde yer alır.
Türk Medeni Kanunu m. 528
"Miras bırakan, bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir. Feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder. Bir karşılık sağlanarak mirastan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur."
Feragat sözleşmesi aracılığıyla, mirasbırakanın ölümünün ardından malvarlığının mirasçılar arasında hangi esasa göre paylaşılacağı önceden şekillendirilebilir. Mirasçılardan biri feragat yoluyla miras hakkından vazgeçebilir ve bu işlem bir karşılık alınarak da alınmaksızın da yapılabilir.
- İvazlı (karşılıklı) feragat: Mirasçı, vazgeçme karşılığında bir bedel ya da menfaat elde ediyorsa bu kez feragat edenin altsoyu mirasçılık sıfatını yitirir. Yani karşılık alınarak yapılan feragatte vazgeçenin altsoyu artık mirasçı sayılmaz.
- İvazsız (karşılıksız) feragat: Mirasçı herhangi bir bedel veya karşılık istemeden miras hakkından vazgeçmişse, feragat edenin altsoyu mirasbırakanın mirasçısı olmayı sürdürür. Örneğin baba ya da dedesinin mirasından karşılıksız feragat eden çocuklar bakımından, o kişilerin altsoyu mirasçılık konumunu korur.
Mirastan Çıkarma
Kanun, belirli koşulların varlığı halinde mirasbırakana saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarma yetkisi tanımıştır. Aşağıdaki hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda mirasçı, ölüme bağlı bir tasarrufla mirasçılıktan çıkarılabilir:
- Mirasçının, mirasbırakana ya da onun yakınlarından birine karşı ağır nitelikte bir suç işlemiş olması,
- Mirasçının, mirasbırakana veya aile üyelerine karşı aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerini önemli ölçüde ihlal etmesi.
Bu haller mirasbırakanın ölümünün ardından, terekenin dağıtımı sırasında değerlendirilir ve koşulların gerçekleştiği tespit edilirse ilgili mirasçı mirasçılık dışında bırakılır. Düzenleme, paylaşımın adil biçimde yapılmasını ve mirasbırakanın haklarının korunmasını sağlayan önemli bir mekanizmadır. Ne var ki böyle bir tasarrufun geçerli olabilmesi, kanunda aranan şartların öngörülen biçimde yerine getirilmiş olmasına bağlıdır.
Mirasçılıktan çıkarma işlemi vasiyetname yoluyla gerçekleştirilir. Çıkarmanın hüküm ifade edebilmesi için sebebinin vasiyetnamede açıkça gösterilmesi gerekir; genel nitelikli ifadelerle yetinilmesi kabul edilmez. Sebep hiç gösterilmemişse veya gösterilen sebep yeterli görülmezse saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak saklı payını elde edebilir.
Çıkarma bir vasiyetnameyle yapıldığından, iptal davasının koşulları mevcutsa bu yola başvurulması da mümkündür. Ayrıca mirasbırakanın çıkarma sebepleri konusunda esaslı hataya düşmüş olması da iptal davasının dayanağını oluşturabilir.
Mirasçılıktan çıkarılan kişi ne miras payı alabilir ne de tenkis davası açabilir. Mirasbırakan, çıkarılan kişinin payı üzerinde ayrıca bir tasarrufta bulunmamışsa bu pay, çıkarılanın yerini alan mirasçılara geçer.
Reddi Miras
"Mirasın reddi", uygulamadaki yaygın adıyla "reddi miras", mirasçıya mali ve hukuki sorumluluktan kurtulma imkânı tanıyan bir haktır. Mirasbırakanın ölümünden sonra mirası kabul etmemek mirasçının tercihine bırakılmış bir hukuki işlemdir. Reddeden mirasçı, miras üzerindeki haklarından vazgeçmiş sayılır ve paylaşıma katılmaz. Böylece mirasın beraberinde getirdiği borç ve yükümlülüklerden de kurtulmuş olur.
Ret, mirasçının kendi iradesiyle gerçekleştirilebileceği gibi, mirasbırakanın borçlarını ödemekten aciz olduğunun açıkça anlaşıldığı hallerde mirasçının böyle bir talebi bulunmasa dahi miras hükmen reddedilmiş kabul edilir.
Yasal ve atanmış mirasçıların, mirasçı olduklarını öğrendikleri tarihten itibaren üç ay içinde sulh hukuk mahkemesine yazılı ya da sözlü beyanda bulunarak ret işlemini tamamlaması gerekir. Bu üç aylık süre hak düşürücü niteliktedir; süre içinde ret hakkı kullanılmazsa miras kayıtsız ve şartsız kabul edilmiş sayılır.
Mirasın Paylaşılması
Elbirliğiyle Mülkiyet
Elbirliği mülkiyeti, bir malın mülkiyetine kanun ya da özel hukuk sözleşmeleri gereğince bir topluluğun birlikte sahip olmasıdır. Bu mülkiyet biçimi sınırlı sayıda kurulabilir ve tipik olarak miras ortaklığı gibi belirli durumlarda ortaya çıkar. Elbirliği mülkiyetine konu bir taşınmazda maliklerin her biri, taşınmazın bütünü üzerinde ortak sayılır ve eşit hak ile yetkilere sahip kabul edilir.
Malikler arasında bir anlaşmazlık doğduğunda ya da bunlardan biri malı satmak veya devretmek istediğinde diğerlerinin onayının alınması gerekebilir. Ayrıca her malik, malın tamamı üzerinde eşit hak ve sorumluluk taşıdığından malı kullanma, ondan yararlanma ve tasarrufta bulunma konusunda diğer maliklerle uzlaşmak ve işbirliği içinde hareket etmek durumundadır.
Paylı Mülkiyet
Paylı mülkiyetin tanımı Türk Medeni Kanunu'nun 688. maddesinde yapılmıştır.
Türk Medeni Kanunu m. 688
"Paylı mülkiyette birden çok kimse, maddî olarak bölünmüş olmayan bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir. Başka türlü belirlenmedikçe, paylar eşit sayılır. Paydaşlardan her biri kendi payı bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahip olur. Pay devredilebilir, rehnedilebilir ve alacaklılar tarafından haczettirilebilir."
Miras Taksim Sözleşmesi
Miras taksim sözleşmesi, mirasçıların terekeyi kendi aralarında nasıl bölüşeceklerine ilişkin düzenlemeleri içeren yazılı bir sözleşmedir. Mirasbırakanın vefatının ardından paylaşım ve tasfiye konusunda mirasçılar arasında uyuşmazlık doğduğunda ya da belirli düzenlemeler yapılmak istendiğinde bu araca başvurulur.
Sözleşme hazırlanırken mirasın bütün unsurları, taşınır ve taşınmaz mallar dahil olmak üzere terekedeki tüm kalemler üzerinde mutabakat sağlanır. Metin, mirasçıların paylarını ve paylaşımın hangi usulle gerçekleştirileceğine dair ayrıntıları gösterir. Böylece mirasçılar taksimi hem kanuni düzenlemelere hem de kendi aralarında kararlaştırdıkları esaslara göre yürütür.
Türk Medeni Kanunu'nun 676. maddesi uyarınca miras taksim sözleşmesinin yasal ve atanmış bütün mirasçıların katılımıyla yazılı biçimde yapılması gerekir. Hüküm, yazılı şekli yeterli görmüş olup sözleşmenin resmî şekilde, yani noterde düzenlenmesi zorunluluğu getirmemiştir. Geçerlilik için aranan husus, terekenin nasıl paylaşılacağı konusunda tüm mirasçıların oy birliğiyle karar vermesidir.
Ortaklığın Giderilmesi
Başta miras yoluyla olmak üzere, belirli bir fiil ya da işlem sonucunda da birden çok kişi aynı mala birlikte malik olabilir. Belirli bir fiil veya işlem nedeniyle birden fazla kişinin bir mal üzerinde hak sahibi olması mümkündür. Paylaşım konusunda anlaşma sağlanamadığında paydaş maliklerden biri dava açarak ortaklığın giderilmesini isteyebilir. Bu dava uygulamada izale-i şüyu davası ya da ortaklığın giderilmesi davası adıyla anılır.
Ortaklığın giderilmesi davası, paylı veya elbirliği mülkiyetine konu taşınır ya da taşınmaz mallarda paydaşlar arasındaki birlikte mülkiyet ilişkisini sona erdiren ve malın ferdi mülkiyete dönüşmesini ya da satılarak bedelin paylara göre dağıtılmasını sağlayan özel bir dava türüdür. Bu yolla ortak mal, mülkiyetin paylı veya elbirliği niteliğinde olması fark etmeksizin paydaşlardan herhangi birinin talebi üzerine bölünebilir. Aynen bölüşme fiilen mümkün değilse ortaklık satış yöntemiyle sonlandırılır.
Bu dava için herhangi bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden her zaman açılabilir ve ortaklığın sona erdirilmesi istenebilir. Dava sayesinde paydaşlar arasındaki mülkiyet ilişkisi hakkaniyete uygun biçimde tasfiye edilir ve her paydaşın malın payına düşen kısmını alması sağlanır.
Mirasçıların Hak, Alacak ve Borçlardan Sorumluluğu
Türk Medeni Kanunu'nun 599 ve devamındaki maddeleri, mirasın kazanılmasıyla birlikte mirasçıların hak ve yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir.
Türk Medeni Kanunu m. 599
"Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar. Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, mirasbırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar. Atanmış mirasçılar da mirası, mirasbırakanın ölümü ile kazanırlar. Yasal mirasçılar, atanmış mirasçılara düşen mirası onlara zilyetlik hükümleri uyarınca teslim etmekle yükümlüdürler."
Türk hukuku miras alanında "külli halefiyet" ilkesini esas almıştır. Bu ilke gereğince kişinin ölümüyle birlikte mirasbırakanın bütün malvarlığı — hakları ve alacakları — ile yükümlülükleri, yani borçları, yasal ya da atanmış mirasçılara geçer.
Buna göre vefatla birlikte terekenin tamamı kanun gereği mirasçılara intikal eder; mirasçılar mirasbırakanın hak ve alacaklarının olduğu kadar borçlarının da muhatabı haline gelir. Ölüm anındaki malvarlığının bütünü onlara ait olurken, aynı anda borç yükü de üzerlerine geçer.
Külli halefiyet düzeni terekenin bütünlüğünü koruyarak parçalanmasının önüne geçer. Mirasın bir bütün olarak intikali, yönetimin ve paylaşımın daha etkin ve dengeli yürütülmesini mümkün kılar. Buna karşılık mirasçıların borçlardan da sorumlu tutulması nedeniyle, mirasın sağladığı kazanımlar kadar getirdiği yükümlülüklerin de göz önünde bulundurulması gerekir.
Mirasçıların Kişisel Sorumluluğu
Türk Medeni Kanunu'nun 599/II. maddesi, külli halefiyet ilkesi kapsamında mirasçıların mirasbırakanın bütün borçlarını üstlendiğini ve alacaklıların tamamına karşı sorumlu olduklarını ortaya koyar.
Türk Medeni Kanunu m. 599/II
"Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, mirasbırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar."
Hüküm uyarınca mirasçıların sorumluluğu tereke mallarıyla sınırlı değildir; mirasbırakanın borçlarından ötürü kendi malvarlıklarının tamamıyla şahsen sorumlu tutulurlar.
Mirasçıların Müteselsil (Birlikte) Sorumluluğu
Türk Medeni Kanunu'nun 641. maddesi, tereke borçları bakımından mirasçıların müteselsilen, yani birlikte sorumlu olduğunu hükme bağlamıştır.
Türk Medeni Kanunu m. 641 – Mirasçıların Sorumluluğu
"Mirasçılar, tereke borçlarından müteselsilen sorumludurlar……"
Müteselsil sorumluluk ilkesi gereğince mirasçılar, mirasbırakanın alacaklılarına karşı borcun bütününden birlikte sorumludur. Alacaklı, alacağını tahsil etmek için mirasçılardan yalnızca birine başvurabileceği gibi birkaçına ya da hepsine birden yönelebilir. Bu düzenleme sayesinde alacaklı, borcun tamamını dilediği mirasçıdan talep edebilir ve başvurulan mirasçı diğerleriyle birlikte borçtan sorumlu kalır. Dolayısıyla alacaklıların borcun tümünü birden çok mirasçıdan istemesi mümkündür.
Paylaşımdan Sonra Tereke Borçlarından Sorumluluk
Türk Medeni Kanunu'nun 681/I. maddesi uyarınca mirasçılar, tereke paylaşıldıktan sonra da tereke borçlarından bütün malvarlıklarıyla ve müteselsilen sorumlu olmayı sürdürür.
Türk Medeni Kanunu m. 681/I
"Mirasçılar, bölünmesine veya nakline alacaklı tarafından açık veya örtülü olarak rıza gösterilmemiş olan tereke borçlarından dolayı, paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludurlar……."
Maddenin ikinci fıkrası ise bu sorumluluğu süre bakımından sınırlandırmıştır. TMK m. 681/II'ye göre terekenin paylaşılmasının ya da borcun muaccel hale gelmesinin üzerinden 5 (beş) yıl geçmesiyle teselsül son bulur.
Türk Medeni Kanunu m. 681/II
"……Paylaşmanın gerçekleştiği tarihin veya daha sonra yerine getirilecek borçlarda muacceliyet tarihinin üzerinden beş yıl geçmekle teselsül sona erer."
Buna göre mirasçıların tereke borçlarından tam olarak sorumlu tutulacakları dönem 5 yılla sınırlıdır. Süre, paylaşımın yapıldığı ya da borcun vadesinin dolduğu andan itibaren işlemeye başlar. Beş yılın dolmasıyla birlikte mirasçılar müteselsil sorumluluktan kurtulur.
Miras Avukatının Rolü
Miras avukatı ya da miras hukuku avukatı, bir kişinin vefatının ardından malvarlığının etkin ve hukuka uygun biçimde dağıtılmasını sağlamanın yanı sıra mirasçıların ve diğer ilgililerin haklarını korumayı üstlenen, bu alanda uzmanlaşmış hukukçudur.
Miras hukuku, bireyin ölümünden sonra malvarlığının nasıl yönetileceğini ve paylaştırılacağını düzenleyen bir alandır. Bu alanda çalışan avukatlar, mirasçıların ve ilgili tarafların haklarını gözeten bir yaklaşımla, ölüm sonrasında malvarlığının yasal çerçevede ve verimli biçimde dağıtılması görevini üstlenir. Süreç boyunca terekenin tespitinden paylaşımın tamamlanmasına kadar her aşamada hak sahiplerinin menfaatlerini takip ederler.
Miras Hukukunda Sıkça Sorulan Sorular
Miras hukuku neyi düzenler?
Gerçek kişinin ölümü ya da gaipliği halinde malvarlığının kimlere ve hangi usulle intikal edeceğini belirleyen hukuk dalıdır.
Kaç çeşit mirasçı vardır?
Mirasçılar yasal ve atanmış olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Tereke ne anlama gelir?
Kişiye sıkı sıkıya bağlı olmayan ve mirasçılara geçebilen malvarlığı değerlerinin bütünü tereke olarak adlandırılır.
Atanmış mirasçı kimdir?
Kanunen mirasbırakanın mirasçısı sayılmadığı halde, onun iradesiyle mirasçılık hakkı elde eden kişilerdir.
Zümre sistemi nasıl işler?
Türk Medeni Kanunu zümre (derece) sistemini benimsemiştir; yasal mirasçı olabilmek için bir zümreye dahil bulunmak gerekir. Önceki zümrede mirasçı bulunması sonraki zümrenin mirasçılığına engeldir. Aynı mantıkla zümre başı ve kök başı da altsoyun mirasçılığını engeller.
Birinci derece mirasçılar kimlerdir?
Mirasbırakanın altsoyu birinci derece mirasçı konumundadır. Çocuklar, torunlar ve sonraki kuşaklar sınırsız biçimde mirasçıdır; çocuklar arasında paylar eşittir. Mirasbırakandan önce ölen çocuğun yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyu doldurur.
İkinci derece mirasçılar kimlerdir?
İkinci derecede mirasbırakanın ana ve babası yer alır; ikisi de eşit oranda mirasçıdır. Mirasbırakandan önce vefat etmiş ana veya babanın yerini her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır. Dolayısıyla ebeveynler hayatta değilse mirasçılık halefiyet yoluyla kardeşlere ve onların altsoyuna geçer.
Üçüncü derece mirasçılar kimlerdir?
Üçüncü derecede mirasbırakanın büyükannesi ve büyükbabası bulunur. Altsoyun ve ana ile babanın, arkalarında altsoy bırakmaksızın mirasbırakandan önce ölmesi durumunda mirasçı sıfatı büyükanne ve büyükbabaya geçer.
Evlatlık kime mirasçı olur?
Evlatlık ile altsoyu yalnızca evlat edinene, kan hısımı gibi mirasçı olur. Örneğin evlat edinenin babasından kalan miras evlatlığa intikal etmez. Buna karşılık evlat edinen ve onun hısımları evlatlığa mirasçı olamaz; evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı ise devam eder.
Sağ kalan eşin miras payı nasıl belirlenir?
Eşin payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre farklılaşır:
- Mirasbırakanın altsoyuyla birlikte mirasçı olduğunda mirasın dörtte biri,
- Ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda mirasın yarısı,
- Büyükanne ile büyükbabalar ve onların çocuklarıyla birlikte mirasçı olduğunda mirasın dörtte üçü,
- Bunların hiçbiri bulunmuyorsa mirasın tamamı eşe kalır.
Bunun yanında Türk hukukunda evlilikte yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimi kabul edilmiştir; her eş veya onun mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir. Ayrıca sağ kalan eş, önceki yaşam düzenini sürdürebilmek amacıyla, ölen eşe ait olup birlikte oturdukları konut üzerinde katılma alacağına mahsup edilmek — bu yetmiyorsa bedel eklenmek — suretiyle kendisine intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilir. Mal rejimi sözleşmesiyle benimsenen farklı düzenlemeler saklıdır.
Boşanma ve ayrılık mirasçılığı etkiler mi?
Boşanma kararının kesinleşmesiyle eş yasal mirasçı sıfatını yitirir. Boşanan eşler bu sıfatla birbirlerine mirasçı olamayacakları gibi, boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine sağlanan hakları da — tasarruftan aksi anlaşılmadıkça — kaybederler. Buna karşılık ayrılık kararı verilmiş olması mirasçılığı etkilemez.
Mirasçı bırakmadan ölen kişinin mirası ne olur?
Geride mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin terekesi Devlet'e geçer. Mirasçılık üçüncü dereceyle sınırlandırılmış olduğundan, mirasbırakanın üçüncü dereceye kadar mirasçısı ve altsoyu yoksa miras Devlet'e intikal eder.
Saklı pay nedir ve oranları nelerdir?
Kural olarak mirasbırakan malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilir. Ancak kanun altsoyun, ananın, babanın ve eşin miras payının bir bölümünü koruma altına almıştır. Saklı payı ihlal edilen mirasçı tenkis davası açarak payını talep edebilir. 2007 yılındaki değişiklikle kardeşlerin saklı payı yürürlükten kaldırılmıştır.
Saklı pay oranları şunlardır:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı (½),
- Ana ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri (¼),
- Sağ kalan eş için, altsoy ya da ana–baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı,
- Diğer hallerde yasal miras payının dörtte üçü (¾).
Tenkis ne anlama gelir?
Tenkis, mirasbırakanın sağlığında yaptığı ve ölüme bağlı tasarruflarının, saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal ettiği ölçüde etkisizleştirilmesidir. Kural olarak dava yoluyla gerçekleştirilir ve yalnızca saklı paylı mirasçılar tarafından açılabilir. Yargılamada sadece davayı açan saklı paylı mirasçının payı bakımından tenkis yapılır. Dava, mirasbırakanın tasarruf oranını aşarak kazandırmada bulunduğu mirasçılara ve üçüncü kişilere yöneltilir.
Ölüme bağlı tasarruf nedir?
Mirasbırakan, malvarlığının ölümünden sonra kanundaki kurallara göre paylaştırılmasını istemeyebilir. Böyle bir tercihte bulunacaksa, mirasına uygulanacak paylaştırma esaslarını sağlığında belirlemesi gerekir. Mirasbırakanın ölümüne bağlı olarak verdiği bu talimatlar ölüme bağlı tasarruf adını alır. Medeni Kanun bu tasarrufların belirli şekillere uygun yapılmasını şart koşmuştur; aksi halde mirasbırakanın istekleri yerine getirilemez ya da mirasçılar tarafından iptal ettirilebilir.
Ölüme bağlı tasarruf hangi biçimlerde yapılır?
Mirasbırakanın önünde iki seçenek vardır: miras sözleşmesi ve vasiyetname.
Vasiyetnameyi kimler, hangi şekilde yapabilir?
On beş yaşını dolduran ve ayırt etme gücü bulunan herkes vasiyetname düzenleyebilir. Ancak vasiyetnamenin geçerli sayılabilmesi ve hüküm doğurabilmesi kanunun öngördüğü şekillerden birine uyulmasına bağlıdır. Resmî vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve istisnai hallerde başvurulan sözlü vasiyetname olmak üzere üç tür bulunur.
Resmî vasiyetname nasıl düzenlenir?
Noter, sulh hâkimi ya da resmî memur huzurunda ve iki tanığın katılımıyla yapılan vasiyetname resmî vasiyetname olarak adlandırılır.
El yazılı vasiyetnamenin şartları nelerdir?
Vasiyetnamenin resmî şekilde düzenlenmesi zorunlu değildir. Vasiyetçi dilerse kanundaki şekil şartlarına uymak kaydıyla kendi el yazısıyla da vasiyetname yazabilir. El yazılı vasiyetnamede düzenleme yılının, ayının ve gününün gösterilmesi; metnin baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılması ve imzalanması zorunludur. Bu koşullara uyulmaması vasiyetnameyi geçersiz kılar.
Vasiyetnameden dönmek mümkün müdür?
Tek taraflı bir ölüme bağlı tasarruf olan vasiyetnameyi geri almak her zaman mümkündür. Mirasbırakan, kanunda öngörülen şekillerden birine uyarak yeni bir vasiyetname düzenlemek suretiyle önceki vasiyetnamesinden her zaman dönebilir. Dönme, vasiyetnamenin yok edilmesi yoluyla da gerçekleştirilebilir.
Kaza sonucu veya üçüncü kişinin kusuruyla yok olan ve içeriği aynen ve tamamen belirlenemeyen vasiyetname hükümsüz kalır; tazminat isteme hakkı ise saklıdır. Mirasbırakan önceki vasiyetnamesini ortadan kaldırmadan yeni bir vasiyetname yaparsa, kuşkuya yer bırakmayacak biçimde öncekini tamamlamadıkça sonraki vasiyetname öncekinin yerine geçer. Belirli mal bırakma vasiyeti de, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe, mirasbırakanın sonradan o mal üzerinde bu vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmasıyla ortadan kalkar.
Miras sözleşmesinin vasiyetnameden farkı nedir?
Miras sözleşmesi, vasiyetnamenin aksine yalnızca resmî şekilde ve karşılıklı olarak kurulabilen bir ölüme bağlı tasarruftur. Örneğin mirastan feragat işlemi sadece miras sözleşmesiyle yapılabilir. Kural olarak bu sözleşmeden tek taraflı dönülemez; taraflar anlaşarak sözleşmeyi sona erdirebilir. Çıkarma sebeplerinin bulunması, ivazın ifa edilmemesi ya da mirasbırakanın sözleşmeye aykırı davranışları hallerinde ise tek taraflı iradeyle dönülmesi mümkündür.
Ölüme bağlı tasarruflar hangi hallerde kendiliğinden hükümsüz kalır?
Ölüme bağlı tasarruflar bazı durumlarda kanun gereği kendiliğinden hükümsüzleşir, bazı durumlarda ise iptal sebeplerinin varlığı halinde iptal edilebilir. Kendiliğinden hükümsüzlük doğuran haller; evlilik birliğinin ölüm dışında sona ermesi, lehine tasarruf yapılanın mirasbırakandan önce ölmesi, lehine tasarruf yapılanın mirastan yoksun olması ve şarta bağlı hallerde bozucu ya da geciktirici şartın gerçekleşmesidir.
Ölüme bağlı tasarrufun iptali hangi sebeplere dayanır?
Aşağıdaki sebeplerin varlığı halinde iptal davası açılabilir:
- Tasarrufun, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmış olması,
- Tasarrufun yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılmış olması,
- Tasarrufun içeriğinin, bağlandığı koşulların ya da yüklemelerin hukuka veya ahlaka aykırı bulunması,
- Tasarrufun kanunda öngörülen şekillere uyulmaksızın yapılmış olması.
İptal davasını kim, hangi süre içinde açabilir?
Dava, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçı ya da vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir ve tasarrufun tamamına veya bir kısmına yönelebilir. İptal davası kanunda gösterilen süreler içinde açılmalıdır: dava hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyi niyetli davalılara karşı on yıl, iyi niyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Buna karşılık hükümsüzlük def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Miras ne zaman ve nasıl mirasçılara geçer?
Miras, mirasbırakanın ölüm anında kendiliğinden mirasçılara intikal eder. Mirasçılar ve tereke ölüm anına göre saptanır; bu nedenle ölüm anının bilinmesi mirasçıların belirlenmesi bakımından önem taşır. Örneğin evli bir çiftin aynı trafik kazasında on dakika arayla hayatını kaybetmesi halinde miras önce sonra ölen eşe, ardından onun mirasçılarına geçer.
Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak kaydıyla mirasçılar; mirasbırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını ve taşınır ile taşınmazlar üzerindeki zilyetliğini doğrudan doğruya kazanır, borçlarından ise kişisel olarak sorumlu olurlar. Atanmış mirasçılar da mirası ölüm anında kazanır; yasal mirasçılar, atanmış mirasçılara düşen mirası zilyetlik hükümleri uyarınca onlara teslim etmekle yükümlüdür.
Miras nerede açılır?
Miras, malvarlığının tamamı için mirasbırakanın yerleşim yerinde açılır. Mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisi, mirasın paylaştırılması ve miras sebebiyle istihkak davaları da bu yerleşim yeri mahkemesinde görülür.
Mirasçı olabilmenin koşulları nelerdir?
Mirasçı sayılabilmek için sağ olmak, hak ehliyetine sahip bulunmak ve mirastan yoksun olmamak gerekir. Cenin ancak sağ doğması şartıyla mirasçı olabilir; ölü doğan çocuk mirasçı sıfatı kazanamaz. Bu nedenle mirasçılar arasında cenin bulunması, paylaşımın bekletilmesini gerektiren bir sebeptir.
Mirastan yoksunluk nedir?
Mirastan yoksunluk, kişinin mirasbırakanın terekesinde mirasçı ya da vasiyet alacaklısı olarak hak sahibi olamamasıdır. Yoksunluk sebepleri kanunda sınırlı sayıda gösterilmiştir; dolayısıyla yalnızca bu hallerin varlığında yoksunluktan söz edilebilir. Yoksunluk sadece yoksun olan kişiyi etkiler. Mirastan yoksun kalanın altsoyu, mirasbırakandan önce ölmüş kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur.
Hangi kişiler mirastan yoksun sayılır?
Aşağıdaki kimseler mirasçı olamayacakları gibi ölüme bağlı tasarrufla herhangi bir hak da elde edemezler:
- Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı biçimde öldürenler ya da öldürmeye teşebbüs edenler,
- Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak sürekli şekilde ölüme bağlı tasarruf yapamayacak duruma getirenler,
- Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf yapmasını veya böyle bir tasarruftan dönmesini aldatma, zorlama ya da korkutma yoluyla sağlayanlar ve engelleyenler,
- Mirasbırakanın yeniden düzenleyemeyeceği bir durumda ve zamanda ölüme bağlı tasarrufunu kasten ve hukuka aykırı olarak ortadan kaldıranlar veya bozanlar.
Yoksunluk kendiliğinden hüküm ifade eder; bu hallerin bulunması durumunda kişi mirasçı ya da vasiyet alacaklısı sıfatını kazanamaz. Yoksunluk, mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar.
Mirasçılıktan çıkarma hangi hallerde mümkündür?
Kanun, belirli şartların gerçekleşmesi halinde mirasbırakana saklı paylı mirasçısını mirastan uzaklaştırma imkânı vermiştir. Mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla saklı paylı mirasçısını şu hallerde mirasçılıktan çıkarabilir:
- Mirasçının, mirasbırakana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi,
- Mirasçının, mirasbırakana ya da ailesinin üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi.
Çıkarma vasiyetname yoluyla yapılır ve geçerliliği, çıkarma sebeplerinin vasiyetnamede gösterilmesine bağlıdır; genel ifadelerle yetinilmesi kabul edilmez. Sebep gösterilmemiş ya da gösterilen sebep yetersiz bulunmuşsa saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak saklı payını alabilir.
Vasiyetname bulunduğunda ne yapılmalıdır?
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın derhâl sulh hâkimine teslim edilmelidir. Vasiyetnameyi düzenleyen ya da saklayan görevli, mirasbırakanın isteği üzerine muhafaza eden, başka bir yolla ele geçiren veya ölenin eşyaları arasında bulan kişi, ölümü öğrendiği anda teslim yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır; aksi halde bundan doğacak zarardan sorumlu olur.
Vasiyetnamenin açılması nasıl gerçekleşir?
Sulh hâkimi kendisine teslim edilen vasiyetnameyi derhâl inceler, gerekli koruma önlemlerini alır ve olanak varsa ilgilileri dinleyerek terekenin yasal mirasçılara geçici olarak teslimine ya da resmen yönetilmesine karar verir. Mahkemeye teslim edilen vasiyetname hazır bulunan mirasçılara okunur; bu işlemle vasiyetname açılmış olur. İptal ve tenkis davası açma süreleri ile mirasın reddi süresi bu tarihten itibaren işlemeye başlar.
Veraset ilamı nereden alınır?
Yasal mirasçılar, mirasçı atananlar ve vasiyet alacaklıları, mirasçılık sıfatlarını gösteren resmî belgeyi mirasın açıldığı sulh mahkemesinden veya noterliklerden isteyebilir. Bu belge veraset ilamı ya da mirasçılık belgesi olarak adlandırılır ve aksi ispatlanana kadar geçerliliğini korur.
Mirasın reddi nasıl ve hangi sürede yapılır?
Mirası kabul etmek istemeyen mirasçı ret hakkını kullanabilir. Ret beyanı, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki sulh mahkemesine yapılır. Reddetme süresi üç aydır; bu süre yasal mirasçılar bakımından ölümü ve kendi mirasçılığını öğrendiği andan itibaren, vasiyetnameyle atanan mirasçı bakımından ise tasarrufun kendisine bildirilmesiyle başlar. Süresi içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kabul etmiş sayılır. Mirasbırakanın ölümü tarihinde ödemeden aczi açıkça belliyse veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş kabul edilir.
Miras ortaklığı nedir ve nasıl işler?
Mirasbırakanın birden çok mirasçısı varsa, bu kişilerin oluşturduğu topluluk miras ortaklığı adını alır. Miras tamamen paylaştırılıncaya kadar mirasçılar tereke üzerinde elbirliğiyle hak sahibi olur.
Elbirliği mülkiyeti bulunan mirasçılar, miras üzerinde yapılacak her türlü işlemi birlikte yapmak zorundadır. Mirasçılar her zaman paylaşma isteyebilir; her biri, terekedeki belirli malların aynen, bu mümkün değilse satış yoluyla paylaştırılmasına karar verilmesini sulh mahkemesinden talep edebilir. Mirasçılardan birinin istemi üzerine hâkim, terekenin bütününü ve içindeki malların her birini gözeterek, olanak varsa taşınmazlardan her birinin tamamını bir mirasçıya vermek suretiyle paylaştırma yapar. Mirasçılara verilen taşınmazların değerleri arasındaki fark ise para ödenmesiyle giderilir ve paylar arasında denkleştirme sağlanır. Paylaşmanın hemen yapılması malın veya terekenin değerini önemli ölçüde düşürecekse, sulh hâkimi mirasçılardan birinin istemi üzerine paylaşmanın ertelenmesine karar verebilir.
Miras ortaklığına temsilci atanabilir mi?
Mirasçılardan birinin talebi üzerine sulh mahkemesi, paylaşma gerçekleşene kadar miras ortaklığına bir temsilci atayabilir.
Terekedeki hakların korunması nasıl sağlanır?
Mirasçıların her biri terekedeki hakların korunmasını isteyebilir ve sağlanan korumadan mirasçıların tamamı yararlanır. Mirasçılardan biri ödemeden aciz hâlindeyse, mirasın açılması üzerine diğer mirasçılar haklarının korunması için gerekli önlemlerin gecikmeksizin alınmasını sulh mahkemesinden talep edebilir. Terekeyi ilgilendiren konularda dava, mirasçıların tümüne karşı yöneltilmelidir.
Mirasçılar tereke borçlarından nasıl sorumlu olur?
Mirasçılar tereke borçlarından müteselsilen sorumludur. Mirasbırakanın alacaklıları, mirasçılardan dilediğine başvurarak borcun tamamını isteyebilir; bu durumda borcu ödeyen mirasçı diğerlerine rücu edebilir.
Mirasçılar, bölünmesine veya nakline alacaklı tarafından açık ya da örtülü olarak rıza gösterilmemiş tereke borçlarından ötürü paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumlu kalır. Paylaşmanın gerçekleştiği tarihin ya da sonradan yerine getirilecek borçlarda muacceliyet tarihinin üzerinden beş yıl geçmesiyle teselsül sona erer. Tereke borcundan sorumlu olmak istemeyenlerin ise mirası süresi içinde reddetmesi gerekir.
Miras ortaklığı ne zaman sona erer?
Ortaklık, mirasın tamamen paylaşılmasıyla ya da elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüşmesiyle son bulur.
Independent Legal Değerlendirmesi
Miras hukuku uyuşmazlıkları, çoğu zaman tek bir talep etrafında değil, birbirini tetikleyen birden fazla dava ekseninde ilerler. Bir mirasçının tapu iptali talebi muris muvazaası tartışmasını, muvazaa tartışması saklı pay hesabını, saklı pay hesabı ise tenkis davasını gündeme getirebilir. Bu nedenle uyuşmazlığın başında yapılacak nitelendirme ve strateji tercihi, sürecin tamamının seyrini belirler. Özellikle hak düşürücü nitelikteki sürelerin kaçırılması, esas bakımından haklı bir talebin dahi sonuçsuz kalmasına yol açabilir.
Terekenin kapsamının doğru tespiti de en az hukuki nitelendirme kadar belirleyicidir. Banka kayıtları, tapu sicili, ticaret sicili verileri ve mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirler bir arada değerlendirilmediğinde, paylaşımın gerçek malvarlığını yansıtmaması riski doğar. Somut bir dosyada yol haritası kurgulanırken şu başlıkların önceliklendirilmesini öneriyoruz:
- Mirasçılık belgesinin temini ve belgedeki payların kanuni zümre düzeniyle karşılaştırılarak denetlenmesi
- Terekenin aktif ve pasif kalemlerinin belgelendirilmesi, borç yükü ağırsa üç aylık ret süresinin baştan takvime bağlanması
- Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerin muvazaa ve tenkis yönünden ayrı ayrı incelenmesi
- Vasiyetname mevcutsa şekil şartlarının denetlenmesi ve iptal ile tenkis sürelerinin açılma tarihine göre hesaplanması
- Paylaşımda uzlaşma ihtimali varsa taksim sözleşmesinin, aksi halde ortaklığın giderilmesi davasının değerlendirilmesi
- Paylaşım sonrasında dahi devam eden beş yıllık müteselsil sorumluluğun göz önünde bulundurulması
Independent Legal, mirasçılık sıfatının tespitinden terekenin paylaşımına ve mirastan doğan davaların takibine kadar miras hukukunun tüm aşamalarında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.