Boşanma veya ayrılık kararıyla birlikte hükmedilen nafaka, zamanla ihtiyacı karşılamaz duruma gelebilir. Fiyat düzeyindeki yükseliş, ekonomik dengelerin değişmesi ya da nafaka alan kişinin giderlerinin çoğalması, bir zamanlar yeterli görülen tutarı işlevsiz kılabilir. Böyle bir tabloda ilgilinin elinde, mevcut miktarın artık gereksinimleri karşılamadığını ileri sürerek mahkemeye başvurma imkânı vardır. Bu başvuruyla açılan davaya uygulamada nafaka artırım davası adı verilmektedir.
Talebin kabul edilebilmesi için hangi koşulların gerçekleşmiş olması gerektiği, hangi hallerde yargı yoluna gidilebileceği ve sürecin nasıl ilerlediği, uygulamada en sık sorulan başlıklardır.
Bu bilgi notunda nafakanın artırılmasına ilişkin talebin hukuki temelini, aranan şartları, kimlerin bu talebi ileri sürebileceğini ve yargılamanın işleyişini adım adım değerlendiriyoruz.
Nafaka Artırım Davasının İşlevi
Boşanmanın ardından belirlenen nafaka tutarı, tarafların o tarihteki ekonomik ve sosyal koşulları esas alınarak takdir edilir. Ne var ki aradan geçen zamanda ekonomik koşullar başkalaşabilir, geçim yükü ağırlaşabilir veya nafaka alacaklısının ihtiyaçları genişleyebilir. Bu tür gelişmeler, hükmedilen tutarın güncellenmesini gerekli kılabilir.
Nafaka artırım davası, değişen şartlar karşısında yetersiz kalan tutarın yükseltilmesi amacıyla nafaka alacaklısının başvurduğu hukuki yoldur. Mahkeme, davacının gelir ve gider dengesini inceleyerek artırıma hükmedebileceği gibi, mevcut tutarı olduğu gibi bırakma yönünde de karar verebilir.
Bu dava, nafaka alacaklısının değişen ekonomik koşullara uyum sağlamasını kolaylaştırma amacı taşır ve Türk Medeni Kanunu içinde düzenlenmiştir.
Hukuki Dayanak
Türk Medeni Kanunu m. 176/4 – Yoksulluk Nafakası
"Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hallerde iradın artırılması veya azaltılmasına karar verilebilir."
Türk Medeni Kanunu m. 331 – İştirak Nafakası
"Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır."
Anılan hükümler uyarınca, nafaka tutarı daha önce karara bağlanmış olsa dahi tarafların mali tablosunda bir değişiklik meydana gelmesi ya da hakkaniyetin bunu gerektirmesi halinde artırım mümkündür.
Artırım Talebinin Şartları
Nafaka artırım davası, belirli hukuki koşulların gerçekleşmesine bağlıdır. Tarafların mali durumunda kayda değer bir değişimin yaşanması veya hakkaniyetin müdahaleyi gerektirdiği bir tablonun ortaya çıkması, talebin dayandığı iki temel eksendir. Türk Medeni Kanunu bakımından davanın açılabilmesi için aşağıdaki koşulların oluşması aranır.
Tarafların Mali Durumundaki Değişim
Artırım isteminde bulunulabilmesi için, nafakayı ödeyen ya da alan kişinin mali tablosunda önemli sayılabilecek bir değişikliğin gerçekleşmiş olması gerekir.
Nafaka alacaklısının gelirinin gerilemesi şu görünümlerde ortaya çıkabilir: işini kaybetmesi, sağlık sorunları yaşaması, kira ve zorunlu giderlerin yükselmesi gibi nedenlerle eldeki tutarın yetersiz kalması; ya da geçimini sağlayacak başka bir kaynağının bulunmaması veya mevcut gelirinin azalması.
Nafaka borçlusunun gelirinin yükselmesi ise şu hallerde gündeme gelir: iş değiştirme, terfi ya da yatırım getirileri gibi sebeplerle ekonomik gücünün artması; veya geçmişte mali sıkıntı içinde bulunduğu için düşük bir tutara hükmedilmişken zaman içinde durumunun düzelmesi.
Örneğin boşanma aşamasında aylık geliri 10.000 TL olan yükümlü için 3.000 TL nafakaya hükmedilmiş olabilir. İlerleyen yıllarda bu kişinin geliri 50.000 TL'ye ulaşmışsa, nafaka alacaklısının tutarın yükseltilmesi istemiyle dava açması mümkündür.
Hakkaniyetin Gerektirdiği Haller
Mahkemeler tarafların ekonomik konumunu nesnel ölçütlerle incelerken hakkaniyet ilkesini de gözden uzak tutmaz. Bu çerçevede iki tipik durum öne çıkar. Bunlardan ilki, mevcut tutarın temel gereksinimleri karşılayamamasıdır; fiyat artışları, geçim yükünün ağırlaşması, eğitim ve sağlık harcamalarının yükselmesi nedeniyle nafaka işlevini yitirdiğinde mahkeme artırıma gidebilir. İkincisi, çocukların büyümesiyle giderlerin çoğalmasıdır; öğrenim masrafları, sosyal yaşama ilişkin harcamalar ve sağlık giderleri zamanla arttığında iştirak nafakasının yükseltilmesi söz konusu olabilir.
Örneğin 5 yaşındaki bir çocuk için takdir edilen iştirak nafakası, çocuk 15 yaşına ulaştığında ihtiyacı karşılayamayabilir. Özel okul, kurs ve sağlık giderlerinin devreye girdiği bu aşamada mahkeme, hakkaniyet gereği tutarı yükseltebilir.
Talep Hakkı Kimlere Tanınmıştır?
Nafaka artırım davası, koşulların gerçekleşmesi halinde nafaka alacaklısı tarafından açılır. Hükmedilen tutarın yetersiz hale gelmesi veya tarafların mali durumunda önemli değişiklikler yaşanması durumunda artırım isteminde bulunabilecek kişiler aşağıda ele alınmıştır.
Yoksulluk Nafakası Alan Eski Eş
Boşanmanın ardından yoksulluk nafakasına hak kazanan eski eş, kanunun 176. maddesine dayanarak, ekonomik koşullardaki değişim nedeniyle tutarın yükseltilmesini isteyebilir.
Örneğin boşanma sırasında eşlerden biri lehine 3.000 TL yoksulluk nafakasına hükmedilmiş olabilir. Aradan geçen yıllarda ekonomik koşullar değişmiş, kira ve zorunlu giderler yükselmişse, nafaka alan eş bu tutarın artık geçimini karşılamadığını ileri sürerek artırım davası açabilir.
İştirak Nafakası Alan Çocuk ve Yasal Temsilcisi
Türk Medeni Kanunu'nun 331. maddesi çerçevesinde iştirak nafakası, müşterek çocukların bakım ve öğrenim giderlerinin karşılanması amacıyla ödenir. Geçim yükünün ağırlaşması sonucunda çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanamaz hale gelmesi durumunda, velayeti elinde bulunduran ebeveyn tutarın yükseltilmesini talep edebilir.
Örneğin boşanma aşamasında henüz 2 yaşında olan bir çocuk bakımından aylık 1.500 TL tutarında iştirak nafakasına hükmedilmiş olabilir. Aradan geçen yıllarda çocuk 10 yaşına ulaştığında özel okul, dershane ve ilave öğrenim harcamaları karşısında bu tutar yetersiz kalırsa, velayet sahibi ebeveyn artırım davası açarak nafakanın güncel koşullara uyarlanmasını isteyebilir.
Yardım Nafakası Alan Ergin Çocuk
Müşterek çocuğun 18 yaşını doldurmasıyla iştirak nafakası sona erer ve yerini yardım nafakası alır. Bu aşamadan sonra talep hakkı, ergin olan çocuğun kendisine geçer.
Örneğin üniversite öğrenimini sürdüren 22 yaşındaki bir kişi, öğrenim giderlerinin yükselmesi nedeniyle yardım nafakasının artırılması istemiyle mahkemeye başvurabilir.
Vasi veya Yasal Temsilci
Nafaka alacaklısı kendi adına dava açabilecek durumda değilse (örneğin kısıtlı ya da engelli ise), artırım davası onun adına vasisi veya yasal temsilcisi tarafından açılabilir.
Örneğin zihinsel engeli nedeniyle dava ehliyetini kullanamayan bir nafaka alacaklısı adına, kendisine atanmış olan vasi artırım talebini ileri sürebilir.
Gelecek Yıllara İlişkin Artış Oranının Karara Bağlanması
Nafaka ekonomik koşullara bağlı olarak değişkenlik gösterdiğinden, ileriki yıllarda hangi oranda yükseltileceği baştan tespit edilebilir. Gerek boşanma yargılamasında gerekse sonradan açılan artırım davasında, taraflardan birinin istemi üzerine mahkeme, nafakanın gelecek yıllarda ne ölçüde artırılacağını hükme bağlayabilir.
Bu yöntem, tarafların her yıl yeniden dava açma zorunluluğunu ortadan kaldırarak hem zaman hem de gider bakımından kolaylık sağlar.
Türk Medeni Kanunu m. 176 ve m. 330
"Hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir."
Hükmün amacı, nafaka alacaklısına ekonomik bir güvence sağlamak ve aynı konuda arka arkaya dava açılmasının önüne geçmektir.
Burada gözden kaçırılmaması gereken nokta şudur: artış oranı mahkemece kendiliğinden belirlenmez, açık bir talebe bağlıdır. Taraflardan biri bu yönde bir istemde bulunmadıkça hâkim resen artış oranı tayin edemez.
Artış Oranı Nasıl Belirlenir?
TÜİK verilerine göre artış. Yargıtay içtihatlarında genellikle TÜİK'in ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi) veya TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) verileri esas alınarak artış yapılmaktadır. Mahkeme, nafakanın her yıl bu endekslere göre yükseltilmesine hükmedebilir. Bu oranların nafaka yükümlüsünün gelir düzeyiyle bağdaşıp bağdaşmadığı da ayrıca tartışılır.
Ekonomik duruma ve hakkaniyete göre artış. Mahkeme, tarafların ekonomik konumunu ve hakkaniyet ilkesini gözeterek farklı bir oran takdir edebilir. Nafaka yükümlüsünün gelirinde olağandışı bir sıçrama yaşanmışsa daha yüksek bir orana hükmedilmesi mümkündür. Bunun tersine, yükümlünün ekonomik açıdan zorlandığı hallerde daha düşük bir oran belirlenebilir.
Sabit oranlı artış. Mahkeme, nafakanın her yıl belirli ve değişmeyen bir oranda (örneğin %20) artırılmasına karar verebilir. Bu oran çoğunlukla tarafların gelir düzeyi ile fiyat artış verileri dikkate alınarak saptanır.
Yargıtay'ın Yaklaşımı
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2016/3185 E., 2016/6459 K., 25.04.2016
"Kanun hükmünden de açıkça anlaşılacağı üzere mahkemece taraf lehine hükmedilecek nafakanın gelecek yıllarda artışına hükmedilebilmesi için 'istem' gerekmektedir. Aksi takdirde mahkemece bu yönde bir hüküm kurulamaz. Somut olayda, davacı tarafça talep edilen nafakaların gelecek yıllarda da artışı yönünde herhangi bir talepte bulunulmadığı, buna rağmen mahkemenin bu yönde hüküm kurduğu anlaşılmaktadır."
Bu çerçevede gelecek yıllara ilişkin artışın nasıl sağlanacağı şu üç noktada toplanabilir. Öncelikle taraflardan biri, nafaka tutarı belirlenirken gelecek yıllardaki artış oranının da hükme bağlanmasını mahkemeden açıkça istemelidir; talep bulunmadıkça hâkim kendiliğinden oran tayin edemez. İkinci olarak mahkeme, tarafların sosyal ve ekonomik konumuna göre bir oran takdir edebilir. Üçüncü olarak, uygulamada en sık başvurulan yöntem TÜİK'in ÜFE veya TÜFE verilerine göre artış yapılmasıdır.
Bu sayede taraflar, her yıl yeniden dava açmak zorunda kalmadan nafaka tutarının güncellenmesini sağlayabilir.
Yargılama Süreci
Nafaka artırım davası belirli usul kurallarına tabidir. Davanın açılışı, uygulanacak yargılama usulü, görevli mahkeme ve nafakanın ödenmemesi halinde başvurulabilecek hukuki yollar bu başlık altında değerlendirilmektedir.
Uygulanacak Yargılama Usulü
Bu davalar, Türk Medeni Kanunu ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri çerçevesinde görülür ve basit yargılama usulüne tabidir. Basit yargılama usulü, uyuşmazlıkların daha kısa sürede ve pratik biçimde sonuçlandırılması amacıyla öngörülmüştür. Bu usulde duruşma aşamaları azaltılmış olup süreç ağırlıklı olarak yazılı dilekçeler üzerinden yürür. Taraflar dava ve cevap dilekçelerini sunduktan sonra mahkeme gerekli incelemeyi yapar, duruşmayı açar ve hükmünü kurar. Böylece uzun ve karmaşık bir yargılama yerine daha hızlı sonuçlanan bir süreç hedeflenir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev yönünden nafaka artırım davalarına bakmakla yükümlü olan mahkemeler Aile Mahkemeleridir. Aile Mahkemesinin kurulmadığı yerlerde bu davalar Asliye Hukuk Mahkemeleri tarafından görülür.
Yetki bakımından ise nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Başka bir deyişle dava, nafakayı alan kişinin ikamet ettiği il veya ilçedeki Aile Mahkemesinde açılmalıdır. Bunun yanında nafaka yükümlüsünün yerleşim yeri mahkemesinde dava açılması da mümkündür.
Süre ve Zamanaşımı
Nafakanın artırılması istemi bakımından kanunda herhangi bir süre sınırı ya da zamanaşımı öngörülmemiştir. Nafaka alacaklısı, tutarın yetersizleştiğini düşündüğü her dönemde mahkemeye başvurabilir. Bununla birlikte mahkemeler, nafakaya hükmedilmesinin hemen ardından açılan davalara kural olarak itibar etmemektedir.
Özellikle nafaka kararının kesinleşmesinin akabinde açılan artırım davaları, mali koşullarda yeterli bir değişim yaşanmadığı gerekçesiyle reddedilebilmektedir. Bu nedenle dava yoluna gitmeden önce çoğunlukla en az 1-2 yıllık bir sürenin geçmesinin beklenmesi tavsiye edilir. Bu zaman diliminde fiyat artışları, geçim yükündeki ağırlaşma ve tarafların ekonomik durumundaki değişiklikler gibi unsurların oluşması, mahkemeye sunulacak gerekçeleri güçlendirir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Nafaka artırım davalarında sonucu belirleyen unsur, talebin miktarı değil, değişimin belgelenme biçimidir. Mahkeme, nafakanın hükmedildiği tarihteki tablo ile dava tarihindeki tabloyu karşılaştırarak sonuca ulaştığından, iki dönem arasındaki farkın somut verilerle ortaya konması gerekir. Soyut biçimde hayat pahalılığına dayanılması, çoğu dosyada beklenen sonucu vermemektedir.
Uygulamada sıkça karşılaşılan bir diğer eksiklik, gelecek yıllara ilişkin artış oranının talep edilmemesidir. Bu istem dilekçede yer almadığında hâkim resen oran belirleyemeyeceğinden, taraf birkaç yıl sonra yeniden dava açmak zorunda kalır. Somut dosyada şu başlıkların gözetilmesini öneriyoruz:
- Nafakanın belirlendiği tarihten bu yana geçen sürenin ve bu süredeki ekonomik değişimin belgelendirilmesi
- Alacaklının gider artışının kira sözleşmesi, öğrenim ve sağlık harcamaları gibi somut kayıtlarla ortaya konması
- Yükümlünün gelirindeki yükselmenin araştırılması için gerekli müzekkere taleplerinin dilekçede yer alması
- Gelecek yıllardaki artış oranının belirlenmesinin açıkça talep edilmesi
- Talebin iştirak, yoksulluk veya yardım nafakasından hangisine ilişkin olduğunun doğru nitelendirilmesi
- Kararın kesinleşmesinin hemen ardından dava açılmasının doğuracağı ret riskinin önceden değerlendirilmesi
Independent Legal, nafakanın belirlenmesi, artırılması ve tahsiline ilişkin uyuşmazlıklarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.