Bir kimsenin hukuken kabul edilebilir bir dayanak bulunmaksızın başkasının malvarlığı ya da emeği üzerinden değer kazanması sebepsiz zenginleşme olarak adlandırılır. Bu tablo çoğunlukla üç görünümde ortaya çıkar: geçerli sayılmayan bir sebebe dayanılması, beklenen sebebin hiç gerçekleşmemesi ya da başlangıçta var olan sebebin sonradan ortadan kalkması. Kendisini borçlu zanneden bir kişinin, aslında hiçbir borcu bulunmadığı hâlde karşı tarafa ödeme yapması bunun tipik örneğidir; ödemeyi yapan kişi yanılgısını ispatladığı takdirde verdiğini sebepsiz zenginleşme davası yoluyla geri alabilir. Davanın sonucunda zenginleşen kişi bakımından bir iade borcu doğar.
İadenin kapsamı her olayda aynı değildir. Zenginleşen kişi, geri verme istendiği sırada elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısım bakımından sorumlu tutulmaz; borcu geriye kalanla sınırlıdır. Buna karşılık iyiniyetli sayılmayan, yani elde ettiği şeyi ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gereken kişi, zenginleşmeye konu malvarlığı değerinin bütününü iade etmekle yükümlüdür. İstem hakkı süresiz de değildir. Hak sahibi, geri isteme yetkisinin bulunduğunu fark ettiği andan itibaren iki yıl içinde harekete geçmelidir; zenginleşmenin doğduğu tarihten itibaren on yılın dolmasıyla ise talep her hâlükârda zamanaşımına uğrar.
Kurumun işleyebilmesi için ilişkinin bir ucunda hukuken geçerli olmayan bir sebeple gerçekleşen artış, diğer ucunda ise bir eksilme bulunmalıdır. Ayrıca bu iki olgu arasında uygun illiyet bağının kurulabilmesi gerekir. Aşağıda kurumun unsurlarını, dava şartlarını, iade borcunun sınırlarını ve yargılamaya ilişkin usul meselelerini sırasıyla ele alıyoruz.
Sebepsiz Zenginleşme Nedir?
6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu, bir borcun doğabileceği kaynakları üç başlıkta toplamıştır: sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme.
Sebepsiz zenginleşme, bir kişinin malvarlığı değerlerinin, hukuken haklı bir dayanak bulunmadan ve bir başkasının malvarlığı değerlerinin eksilmesine yol açacak biçimde çoğalması anlamına gelir. Böyle bir durumda malvarlığı azalan kişi ile onun aleyhine değer kazanan kişi arasında bir borç ilişkisi kurulur. Bu borç ilişkisi Türk Borçlar Kanunu'nda 77-82. maddeler arasında hükme bağlanmıştır.
Zenginleşen taraf, aleyhine zenginleştiği kişiye karşı elde ettiği malvarlığı değerlerini iade etme borcu altındadır. Kanun bu borcun özellikle geçerli olmayan, gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanan zenginleşmelerde doğduğunu kabul etmektedir. Aralarında geçerli bir sözleşme bulunmadığı hâlde taraflardan birinin, sözleşme kurulduğu inancıyla diğerine ödeme yapması bu duruma örnektir. Burada hukuki bir dayanak olmadan ödemede bulunan taraf fakirleşmiş, ödemeyi tahsil eden taraf ise zenginleşmiş olur; sonuç olarak alınan bedelin geri verilmesi gerekir.
Sebepsiz Zenginleşme Davası Nedir?
Sebepsiz zenginleşme davası, kurumun unsurlarının bir arada gerçekleştiği ve gerekli şartların sağlandığı hâllerde başvurulan bir iade davasıdır. Bu yolla, haklı bir dayanak olmaksızın değer kazanan kişiden zenginleşmeye konu malvarlığı değerlerinin geri verilmesi istenir.
Davanın Şartları
- Bir tarafın malvarlığında artış bulunması. Taraflar arasındaki ilişkiden ötürü bir tarafın malvarlığı değerinde çoğalma meydana gelmemişse ya da azalması gereken malvarlığı azalmayarak sabit kalmışsa sebepsiz zenginleşme davası gündeme gelmeyecektir.
- Karşı tarafın fakirleşmesi. Diğer tarafın malvarlığında bir azalmanın doğmuş olması aranır. İadeyi talep etme yetkisi, malvarlığı eksilen tarafa aittir. Bu eksilme aktiflerin azalması biçiminde ortaya çıkabileceği gibi pasiflerin artması şeklinde de gerçekleşebilir.
- İlliyet bağı. Bir yandaki zenginleşme ile öteki yandaki fakirleşme arasında sebep-sonuç ilişkisi kurulabilmelidir. Zenginleşen tarafın malvarlığındaki artışın kaynağı, fakirleşen tarafın malvarlığındaki azalma olmalıdır.
- Hukuki nedenin yokluğu. Zenginleşen kişinin malvarlığındaki artışın haklı bir hukuki dayanağı bulunmamalıdır. Alacaklının geçerli bir sözleşmeye dayanarak alacağını tahsil etmesi hâlinde artış haklı bir nedene dayanır. Buna karşılık taraflar arasındaki ilişki geçerli bir hukuki temelden yoksunsa, örneğin taşınmaz satışı resmi şekilde değil adi yazılı biçimde yapılmışsa, sebepsiz zenginleşme davası açılabilir.
Davanın Açılamayacağı Durumlar
Kanun, bazı ifaların geri istenmesine imkân tanımamaktadır. Zamanaşımına uğramış bir borç ifa edilmişse ödenen değer sebepsiz zenginleşme davasıyla geri alınamaz. Ahlaki bir ödevin ifasından doğan zenginleşmeler de iade kapsamı dışındadır. Türk Borçlar Kanunu'nun 81. maddesi ise hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilmiş olan şeylerin geri istenemeyeceğini öngörmüştür.
Borçlanılmamış Edimin İfası ve Geri İsteme
Kişinin borçlu olmadığı bir edimi yerine getirmesi hâli, Türk Borçlar Kanunu'nun 78. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan hükme göre, aslında borçlu olmadığı bir edimi kendi iradesiyle ifa eden kimse, verdiğini ancak kendisini borçlu sandığını ispat etmesi koşuluyla geri isteyebilir.
Kanun, geri istenmesi mümkün olmayan zenginleşmeleri de ayrıca göstermiştir. Zamanaşımı dolmuş bir borcun ödenmesinden ya da ahlaki bir ödevin yerine getirilmesinden kaynaklanan zenginleşmeler bu kapsamdadır. Örneğin 10 yıllık zamanaşımı süresine tabi bir alacak 12. yılda ödenirse, ödemeyi yapan borçlu yerine getirdiği bu edimi sebepsiz zenginleşme davası yoluyla geri isteyemeyecektir.
Sebepsiz Zenginleşmede İade Yükümlülüğü ve Şartları
İade borcunun kapsamı, zenginleşen kişinin iyiniyetli olup olmamasına göre farklılaşır. Yükümlülük her iki ihtimalde de doğar; iyiniyet ise bu yükümlülüğün sınırlarını belirleyen ölçüt olarak işlev görür.
İyiniyetli Zenginleşen
Zenginleşen kişi iyiniyetliyse, yani malvarlığındaki artışın sebepsiz zenginleşmeden kaynaklandığını bilmiyorsa, geri verme istendiği sırada elinden çıkmış olduğunu kanıtladığı kısım dışında kalanı iade etmekle yükümlü olur. Zenginleşmeye konu mal, iade talebinden önce bir bağışlama sözleşmesiyle başkasına devredilmişse iyiniyetli zenginleşen bakımından iade borcu doğmaz. Buna karşılık mal bağışlanmayıp satış sözleşmesi yoluyla üçüncü kişiye geçirilmişse, satış bedelinin iadesi gerekecektir. Yargıtay'a göre iade konusu bir para borcuysa, paranın elden çıkması veya harcanarak tükenmesi borçluyu iade borcundan kurtarmaz.
Kötüniyetli Zenginleşen
Zenginleşen kişi iyiniyetli değilse, yani zenginleşmeye konu malı iade borcundan kurtulmak amacıyla elden çıkarmışsa ya da elden çıkarırken malı ileride iade etmek zorunda kalabileceğini öngörmesi gerekiyorsa, zenginleşmenin bütününden sorumlu olur. Malın aynen iadesine imkân bulunmayan hâllerde, örneğin mal parçalanmışsa, iade nakden yani para olarak gerçekleştirilir.
Davanın Tali (İkincil) Niteliği
Sebepsiz zenginleşmeye dayalı talep, ikincil yani tali karakterlidir. Bu yola başvurulabilmesi için, iadesi istenen malvarlığı değerinin asli nitelikteki başka davalarla elde edilmesinin mümkün olmaması gerekir. Söz konusu değer, mülkiyet hakkına dayalı istihkak davasıyla ya da sözleşme hükümlerine dayanılarak geri istenebiliyorsa sebepsiz zenginleşme davası açılmaz.
Nitekim mülkiyet hakkı sahibinin istihkak davası açarak malın iadesini sağlayabildiği veya taraflar arasındaki geçerli bir sözleşmenin iadeye imkân verdiği hâllerde bu yola gidilemez.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 01.07.2021 tarihli 2017/4-1435 E. ve 2021/885 K. sayılı kararı:
"…Borçlar Kanunu'nda sorumluluğun kaynaklarından biri olarak öngörülen sebepsiz zenginleşmede ise, bir taraf zenginleşirken diğerinin fakirleşmesi, zenginleşme ve fakirleşme arasında uygun nedensellik bağının bulunması ve zenginleşmenin hukuken geçerli bir nedene dayalı olmaması gerekir.
Sebepsiz zenginleşmede sadece mal varlığındaki eksilmenin giderilmesinin talep edilmesi söz konusudur.
Bütün bu açıklamalara göre, sebepsiz zenginleşme alacaklıya ikinci derecede ( tali nitelikte ) bir dava hakkı temin eder. Mal varlığındaki azalmanın başka aslî nitelikteki davalarla önlenmesi mümkün ise, sebepsiz zenginleşme davası gündeme gelemez.
Aynı ilkenin bir sonucu olarak, sözleşmeden doğan bir hukukî ilişkinin bulunduğu hâllerde veya mülkiyete dayalı dava açma olanağı bulunduğu hâllerde tarafların sebepsiz zenginleşmeye dayanan bir talepte bulunması olanaklı değildir…"
Sebepsiz Zenginleşme Davasının Benzer Davalarla Karşılaştırılması
İstihkak Davası ile Karşılaştırma
İstihkak davası, malikin elinden çıkan veya alıkonulan şeyi mülkiyet hakkına dayanarak yeniden elde etmesini sağlayan bir davadır. Sebepsiz zenginleşme davasında ise davacının dayandığı temel mülkiyet hakkı değildir. Bu nedenle iki davanın şartları aynı olayda bir arada gerçekleşemez. Türk hukukunda taşınır ya da taşınmaz eşyanın mülkiyetinin devredilebilmesi geçerli bir hukuki sebebin varlığına bağlıdır; geçerli bir hukuki sebepten yoksun işlemlerde mülkiyet intikal etmez. Mülkiyet karşı tarafa geçmediği için de istihkak davası açılamaz.
Sözleşmeden Doğan Alacak Davaları ile Karşılaştırma
Sözleşmeye dayalı bir alacak hakkı çerçevesinde dava açılabildiği durumlarda sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulamaz. Sözleşmeden kaynaklanan bir alacak mevcutsa borçlunun zenginleşmesinden söz edilemeyeceğinden kurumun şartları oluşmaz. Örneğin geçerli bir satış sözleşmesi bulunan ve alacağını tahsil edemeyen alacaklı, bu alacağını sebepsiz zenginleşme davası yoluyla elde edemez.
Haksız Fiile Dayalı Tazminat Davası ile Karşılaştırma
Hukuka aykırı bir davranışla kusurlu biçimde başkasına zarar verilmesi haksız fiili meydana getirir ve kusur bulunmadıkça haksız fiil davası açılamaz. Buna karşılık sebepsiz zenginleşme davasında kusur zorunlu bir unsur değildir. Kusurun bulunduğu hâllerde mağdur, haksız fiile de sebepsiz zenginleşmeye de dayanabilir; çalınan bir eşya bakımından her iki yol da açıktır. Bu ihtimalde dava açmak isteyen kişinin seçimlik hakkı bulunmaktadır.
Sebepsiz Zenginleşenin Giderleri İsteme Hakkı
Zenginleşen kişi, elinde bulundurduğu mal üzerinde birtakım harcamalar yapmış olabilir. Bu harcamalar zorunlu ya da yararlı nitelikte olabileceği gibi, keyfi nitelikteki lüks giderler biçiminde de ortaya çıkabilir. Kanun söz konusu giderler bakımından, zenginleşenin iyiniyetli olup olmamasına göre farklı sonuçlar öngörmüştür.
İyiniyetli Zenginleşenin Yaptığı Giderler
Malvarlığındaki artışın sebepsiz zenginleşmeden kaynaklandığını bilmeyen, yani iyiniyetli olan zenginleşen, mal için katlandığı zorunlu ve yararlı harcamaların karşılığını iadeyi isteyen taraftan alabilir.
Kötüniyetli Zenginleşenin Yaptığı Giderler
İyiniyetli sayılmayan zenginleşen ise zorunlu giderlerinin ödenmesini, yararlı giderleri bakımından ise yalnızca geri verme zamanında mevcut olan değer artışının karşılanmasını isteyebilir.
Lüks Giderler
Zorunlu ve yararlı gider kapsamına girmeyen, lüks gider olarak nitelendirilebilecek harcamalar bakımından kanunda iyiniyetli olup olmama yönünden bir ayrım yapılmamıştır. Zenginleşen, iyiniyetli olsun olmasın, bu harcamaların karşılanmasını talep edemez. Söz konusu ilave, zenginleşmeye konu maldan zarar verilmeksizin ayrılabiliyorsa sökülüp alınabilir. Ne var ki iadeyi isteme yetkisine sahip taraf, ilavenin karşılığını ödediği takdirde söküp alma imkânı ortadan kalkar.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 08.06.2020 tarihli 2019/4294 E. ve 2020/2692 K. sayılı kararı:
"…Dosyadaki yazılara, mahkemece uyulan bozma kararı gereğince hüküm verilmiş olmasına ve delillerin takdirinde bir isabetsizlik bulunmamasına ve TBK'nın 77/2. maddesi uyarınca davalının gerçekleşmemiş bir sebep nedeniyle zenginleştiğinin anlaşılması nedeniyle, TBK'nın 79/2. maddesi hükmü nedeniyle, zenginleşenin zenginleştiği tutarın tamamı kadar iadeyle yükümlü bulunmasına göre, davalı vekilinin bütün, davacı vekilinin ise aşağıdaki bent kapsamı dışında kalan sair temyiz itirazları yerinde değildir.
Dava, taraflar arasındaki anlaşma uyarınca inşaat yapımı amacıyla davalıya verilen paranın sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi isteminden ibarettir. Davacının davalı yana 107.126,00 USD tutarında bir parayı gönderdiği sabit ve çekişmesiz olup kararlaştırılan inşaatın davalı tarafından gerçekleştirilmediği, davacının gönderdiği paranın davalı tarafından başkaca nedenlerle sarfedildiği, bu durumda davalının aldığını tümüyle iade yükümlülüğü bulunduğu toplanan delillerle anlaşılmıştır…"
Sebepsiz Zenginleşme Davasında Zamanaşımı
Kanun koyucu, sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı bakımından özel bir zamanaşımı düzenlemesi benimsemiştir:
Türk Borçlar Kanunu m. 82
"Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
Süre bakımından iki ölçüt birlikte işler: öğrenmeye bağlı olan kısa süre ile zenginleşme anından itibaren işleyen azami süre.
Zenginleşmenin, zenginleşen kişinin bir alacak hakkı kazanması yoluyla gerçekleştiği hâllerde ise farklı bir imkân tanınmıştır: karşı taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa dahi her zaman bu borcunu ifadan kaçınabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Sebepsiz zenginleşme davaları bakımından mevzuatta özel bir görev kuralı öngörülmemiştir. Dolayısıyla bu davalarda genel görevli mahkeme sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemeleri yetkilidir.
Yetki bakımından ise davalının, davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi belirleyicidir; dayanak, Türk Medeni Kanunu'nun (HMK) 6. maddesidir. Genel yetki kuralları uyarınca davaya, davanın açıldığı yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesi bakacaktır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Sebepsiz zenginleşme uyuşmazlıklarında en sık karşılaşılan hata, talebin hukuki niteliğinin baştan yanlış belirlenmesidir. Kurumun tali karakteri nedeniyle, aynı sonuca sözleşmeye ya da mülkiyete dayanılarak ulaşılabildiği hâllerde bu hükümlere dayanan dava reddedilir. Bu nedenle dosyanın en başında, ilişkinin geçerli bir sözleşmeye dayanıp dayanmadığı ve mülkiyetin karşı tarafa geçip geçmediği ayrıntılı biçimde incelenmelidir.
İkinci kritik başlık süredir. İki yıllık öğrenme süresi uygulamada hızla tükenmekte, on yıllık azami süre ise geç fark edilen ödemelerde belirleyici hâle gelmektedir. Buna, iade borcunun kapsamını doğrudan etkileyen iyiniyet tartışması ve yapılan giderlerin mahsubu meselesi eklendiğinde, talebin miktar yönünden titiz bir hesaplamayla kurulması gerektiği ortaya çıkar. Somut bir dosyada şu hususlar önceliklendirilmelidir:
- Talebin sebepsiz zenginleşmeye mi yoksa sözleşme veya mülkiyet hükümlerine mi dayandırılacağının netleştirilmesi
- Zenginleşme, fakirleşme ve illiyet bağı unsurlarının belgeye dayalı biçimde ortaya konulması
- Geri isteme hakkının öğrenildiği tarihin, iki yıllık sürenin başlangıcı bakımından delillendirilmesi
- Karşı tarafın iyiniyetli sayılıp sayılmayacağının, iadenin kapsamına etkisi bakımından değerlendirilmesi
- Mal üzerinde yapılan zorunlu, yararlı ve lüks giderlerin ayrıştırılarak mahsup ihtimalinin hesaplanması
- Zamanaşımı savunmasıyla karşılaşılması ihtimaline karşı ifadan kaçınma imkânının gözden geçirilmesi
Independent Legal, sebepsiz zenginleşmeden doğan iade taleplerinde uyuşmazlığın nitelendirilmesinden dava sürecinin yürütülmesine kadar tüm aşamalarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.