Yabancı hakkında tesis edilen sınır dışı etme işlemi, uygulamada "deport kararı" olarak anılır ve iki yoldan bertaraf edilebilir: tebliğden sonraki yedi gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açmak ya da meşruhatlı vize talep etmek. Aradaki en belirgin fark, iptal davasının sınır dışı işlemlerini durdurmasıdır.
Sürecin yalnızca bir yönü ülkeden çıkarılmadır. Yabancının hürriyeti de kısıtlanabilir; geri gönderme merkezlerinde uygulanan idari gözetim bunu ifade eder. Kişi özgürlüğüne müdahale eden bu karara karşı ayrı bir kanal, sulh ceza hâkimliğine itiraz yolu öngörülmüştür.
Aşağıda deport kararının niteliğini, kimler hakkında uygulanabileceğini, sürecin işleyişini, idari gözetim rejimini ve kararın kaldırılmasına yönelik yolları sırasıyla ele alıyoruz.
Deport Kavramı ve Hukuki Niteliği
Deport, Türkiye'de kalma hakkını yitirmiş ya da hiç kazanmamış yabancıların ülkeden çıkışını zorunlu kılan bir idari işlemdir. İşlemin muhatabı olan yabancı; vatandaşı olduğu devlete, transit geçiş yapacağı ülkeye ya da üçüncü bir devlete gönderilebilir.
Bu işlemi tesis etme yetkisi valiliklere aittir. Valilik, ancak Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda tek tek gösterilen hallerin varlığı halinde sınır dışı etme kararı verebilir.
Sınır Dışı Kararının Muhatabı Olabilecek Yabancılar
Deport işleminin uygulanabileceği kişi grupları YUKK m. 54'te düzenlenmiştir. Hüküm kapsamında aşağıdaki durumlar sayılmıştır:
- Türkiye'ye giriş, vize ya da ikamet izni işlemlerinde sahte evrak ibraz ettiği veya gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu anlaşılan yabancılar
- İşlediği bir suç nedeniyle hakkında hapis cezasına hükmedilen kişiler
- Suç örgütü ya da terör örgütü içinde yönetici, üye veya destekleyici konumunda bulunanlar
- Uluslararası kurum ve kuruluşlarca terör örgütü olarak nitelendirilen yapılarla bağlantısı tespit edilenler
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturduğu değerlendirilenler
- Türkiye'de kaldığı süre boyunca geçimini meşru olmayan yollardan temin edenler
- Vizesi iptal edilenler ile vize veya vize muafiyet süresini 10 günden fazla aşanlar
- İkamet izni iptal edilmiş olan yabancılar
- İkamet izni talebi reddedilmesine karşın 10 gün içinde ülkeden ayrılmayanlar
- Çalışma izni olmadan istihdam edildiği belirlenen yabancılar
- Sahip olduğu çalışma iznini verilme amacına aykırı biçimde kullandığı saptananlar
- Ülkeye girişini veya ülkeden çıkışını mevzuata aykırı yollardan gerçekleştirdiği tespit edilenler
- Adına konulmuş giriş yasağına rağmen Türkiye'ye giriş yaptığı anlaşılanlar
- Çeşitli nedenlerle uluslararası korumadan yararlanamayan ve ülkede kalmayı sürdürme hakkı bulunmayanlar
Bu hallerden birinin gerçekleşmesi, yabancı adına tahdit kodu düzenlenmesi ve sınır dışı sürecinin başlatılması sonucunu doğurabilir. Karar, yabancının kendisine ya da vekiline tebliğ edilir; tebligatla birlikte sınır dışı uygulaması fiilen yürürlüğe girer.
Sınır Dışı Kararı Verilmesinin Yasak Olduğu Haller
YUKK m. 55, belirli durumlarda sınır dışı etme kararı verilmesini engellemektedir. Söz konusu koruyucu hüküm uyarınca aşağıdaki kişiler hakkında deport işlemi tesis edilemez:
- Gönderileceği ülkede ölüm cezasıyla, işkenceyle ya da insanlık dışı veya onur kırıcı bir ceza veya muameleyle karşılaşacağına dair ciddi belirtiler bulunan yabancılar
- Yaşı, hamileliği veya ağır sağlık sorunları nedeniyle yolculuk etmesi sakıncalı görülen kişiler
- Yaşamsal risk taşıyan bir hastalığın tedavisi sürerken, gönderileceği ülkede bu tedavinin sağlanamayacağı anlaşılan yabancılar
- İnsan ticareti mağduru olup mağdur destek sürecinden yararlanmaya devam edenler
- Psikolojik, fiziksel ya da cinsel şiddete uğramış olup tedavi süreçleri henüz sonuçlanmamış kişiler
Bunlardan ayrı olarak, ülkeden ayrılması gereken ancak hakkında ayrıca bir sınır dışı işlemi yürütülmeyen yabancılar da bulunmaktadır. Bu gruba şunlar girer:
- Vizesi iptal edilen ya da vize süresi sona eren, keza çalışma izni iptal edilen veya süresi biten yabancılardan 10 gün içinde çıkış yapmak amacıyla sınır kapılarına gelenler
- İkamet izni talebi reddedilmiş olmakla birlikte geçerli bir vizeyle Türkiye'de bulunmayı sürdürenler
- İkamet izni süresi dolduğu halde geçerli bir mazereti olmaksızın 10 gün içinde ülkeyi terk etmeyen, ancak çıkış yapmak üzere kendiliğinden sınır kapılarına başvuran yabancılar
- İkamet izni uzatma talebi reddedilen ve 10 günlük süre içinde çıkış yapmayan, buna karşın ülkeden ayrılmak için kendi iradesiyle sınır kapılarına gelen kişiler
- Uluslararası koruma talebini geri alan yabancılardan dava hakkından feragat ettiğini ve ülkesine gönüllü biçimde döneceğini yazılı olarak bildirenler ile Kanunun başka hükümleri gereğince Türkiye'de kalma hakkını koruyanlar
- Kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme usulü kapsamındaki uluslararası koruma başvuru sahiplerinden yargı yoluna başvurmuş olanlar — bunlar bakımından mahkemenin kesin kararına kadar işlem uygulanmaz
Sınır dışı edilemeyecek kişiler kategorisinde değerlendirilen yabancılara, ülkeden çıkarma yerine başka yükümlülükler yüklenebilir. Bu çerçevede yabancıdan belirlenen bir adreste oturması ya da belirli aralıklarla idareye bildirimde bulunması istenebilir.
Yabancının herhangi bir ülkeye gönderilmesine imkân bulunmayan hallerde ise insani ikamet izni düzenlenmesi mümkündür.
Sınır Dışı Sürecinin İşleyişi
Süreç, valilikçe alınan gerekçeli kararın yabancıya tebliğ edilmesiyle başlar. Tebligatın ardından şu aşamalar takip edilir:
- Yabancının ülkeyi terk etmeye davet edilmesi
- Kendi iradesiyle ayrılmayan ya da zorunlu olarak gözetim altına alınması gereken kişilerin geri gönderme merkezlerine yerleştirilerek idari gözetime tabi tutulması
- Sağlık kontrollerinin tamamlanması
- İptal davası açılmamış olması kaydıyla gerekli işlemler yapılarak fiilî çıkarma işleminin gerçekleştirilmesi
Ülkeyi Terke Davet Usulü
Terke davet, hakkında karar verilen yabancıya, zorla çıkarılmadan önce ülkeden kendi imkânlarıyla ayrılması için süre tanınmasıdır. Tanınacak süre en az 15, en çok 30 gün olarak belirlenir. Bu kapsamdaki yabancılara herhangi bir harç alınmaksızın çıkış izin belgesi düzenlenir.
Gerek terke davet gerekse idari gözetim yönündeki kararlar en geç 48 saat içinde verilmek zorundadır. Bu süre, yabancının kolluk tarafından yakalanarak geri gönderme merkezine intikal ettirilmesi ya da yabancının kendiliğinden il göç idaresi müdürlüğüne başvurması anından itibaren hesaplanır.
Terke davet usulü her yabancı bakımından işletilmez. Bazı gruplarda karar verilir verilmez kişi doğrudan geri gönderme merkezine sevk edilir. Doğrudan idari gözetime alınacak yabancılar şunlardır:
- Kaybolma ya da kaçma ihtimali bulunanlar
- Ülkeye yasal giriş veya ülkeden yasal çıkış kurallarını çiğneyenler
- Sahte belge kullanan kişiler
- Gerçeğe aykırı belgelerle ikamet izni edinmeye teşebbüs eden veya bu şekilde izin aldığı belirlenenler
- Kamu sağlığı, kamu güvenliği ya da kamu düzeni yönünden tehdit oluşturanlar
Yabancının kendisine tanınan sürenin dışına taşarak ülkeyi terk etmesi halinde ayrıca giriş yasağı uygulanır. Buna karşılık vize veya ikamet izni ihlalinden kaynaklanan idari para cezalarını sınır kapısında ödeyen yabancılar bakımından giriş yasağı gündeme gelmez.
İdari Gözetim ve Bu Karara İtiraz
Terke davet edilmeyenler ile davet edilmekle birlikte kendisine tanınan süre içinde ülkeden ayrılmayanlar, geri gönderme merkezlerinde idari gözetim altına alınır. Kolluk tarafından yakalanan yabancıların bu merkezlere sevki en geç 48 saat içinde tamamlanır.
Gözetim süresi kural olarak 6 ayı aşamaz. Ne var ki yabancının idari makamlarla iş birliğine yanaşmaması veya ülkesine ilişkin doğru bilgi ve belgeleri sunmaması yüzünden sınır dışı işlemleri sonuçlandırılamıyorsa, süre 6 ay daha uzatılabilir.
Geri gönderme merkezinde tutulan yabancı bu karara karşı itiraz edebilir. İdari gözetim kararına yönelik itirazlar sulh ceza hâkimliğine yöneltilir.
Burada kritik bir ayrım vardır: idari gözetime itiraz edilmesi sınır dışı işlemlerini askıya almaz. Nitekim gözetim kararı kaldırılmış bir yabancının dahi ülkeden çıkarılması hukuken mümkündür. Sınır dışı işlemlerinin durması, ancak gözetim itirazından bağımsız olarak sınır dışı kararına karşı iptal davası açılmasıyla sağlanır.
İdari Gözetim Yerine Uygulanabilecek Yükümlülükler
Valilikler, gözetim altına alınabilecek durumdaki yabancılar bakımından bunun yerine geçmek üzere birtakım yükümlülükler öngörebilir. Bu yükümlülüklerden birine ya da birkaçına tabi tutulan yabancının ayrıca gözetim altına alınmasına gerek kalmaz. Uygulanabilecek alternatifler arasında belirli aralıklarla il göç idaresine giderek imza verme, gösterilen adreste ikamet etme ve bildirim yükümlülüğü yer alır. Bunların yanı sıra aile temelli geri dönüş ve geri dönüş danışmanlığı mekanizmaları işletilebilir; kamu yararına yürütülen hizmetlerde gönüllü görev alınması istenebilir; teminat yatırılması ya da elektronik yöntemlerle izleme kararı verilebilir.
Bu yükümlülüklerin uygulanma süresi 24 ayı geçemez. Alternatif yükümlülük getirilmesi halinde de karar yabancıya tebliğ edilir. Elektronik izleme yönünde verilen karara karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilmesi mümkündür.
Yabancı, valilikçe belirlenen bu yükümlülüklerin gereğini yerine getirmezse hakkında idari gözetim kararı verilebilir.
Deport Kararını Ortadan Kaldıran Hukuki Yollar
Sınır dışı kararının etkisiz hale getirilmesi iki şekilde sağlanabilir: idare mahkemesinde iptal davası açmak ya da yetkili makamdan meşruhatlı vize talebinde bulunmak.
İptal Davası Yolu
Deport kararı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren 7 günlük süre içinde idare mahkemesinde iptal davası açılarak kaldırılabilir. Dava açıldığı takdirde yargılama devam ettiği sürece yabancı ülkeden çıkarılamaz.
Dava, kararı tesis eden valilik husumetiyle görülür. Buna bağlı olarak görevli ve yetkili mahkeme, ilgili valiliğin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Başvuru için tanınan süre, kararın tebliğinden itibaren 7 gündür.
Mevzuatta, bu davalarda mahkemenin 15 gün içinde hüküm kurması öngörülmüştür. Uygulamada ise karar verme süresinin 4-6 ay aralığına yayıldığı görülmektedir. Verilen hüküm kesin nitelikte olduğundan istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurulamaz. Talebin reddi halinde yabancıya kalan tek yol, tedbir talepli olarak Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmaktır.
DİKKAT: Sınır dışı işlemini yürüten idare, uygulamada 7 günlük dava açma süresinin dolmasını beklememektedir. Bu nedenle yabancının, süre henüz tamamlanmadan ülkeden çıkarılması ihtimali bulunmaktadır. Dolayısıyla itiraz sürecinde beklemek yerine, kararın tebliğ edildiği anda derhal dava açılması gerekir.
Hakkında deport kararı verilen yabancı adına, ülkeye girişini engelleyecek bir tahdit kodu da tanımlanır. Bu nedenle açılacak davada tahdit kodunun kaldırılmasının da ayrıca talep edilmesi gerekir; talebin akıbeti kodun türüne göre değişkenlik gösterir.
Bu davada sürelerin kaçırılmaması, usul işlemlerinin eksiksiz yürütülmesi ve talebin sağlam gerekçelere oturtulması belirleyicidir. Aksi halde itiraz reddedilir; istinaf veya temyiz yolu bulunmadığından yabancı doğrudan sınır dışı edilir. Sürecin bu alanda deneyimli bir avukat eşliğinde yürütülmesi bu nedenle yerinde olur.
Meşruhatlı Vize Yolu
Meşruhatlı vize, hakkında sınır dışı kararı bulunan bir yabancının buna rağmen Türkiye'ye girebilmesine imkân tanır. Bu vize türü istisnai niteliktedir ve aile birleşimi, eğitim ya da sağlık gerekçelerine dayalı olarak düzenlenir.
Başvuru, sınır dışı edilmiş yabancının bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine yapılır. Yetkili makamlar talebi inceledikten sonra, yabancının içinde bulunduğu koşullara uygun düşen bir süre için meşruhatlı vize düzenlenir.
Deport Sorgulaması Nasıl Yapılır?
Hakkında sınır dışı kararı bulunup bulunmadığı; Türk konsolosluklarına, sınır kapılarına ya da avukat aracılığıyla yetkili idari makamlara başvurularak öğrenilebilir. Bu sorgulama sayesinde kararın dayandığı gerekçe ve sürecin hangi aşamada olduğu gibi bilgilere ulaşılır.
Sonuç
Sınır dışı kararları, dava açma süresi dolmadan dahi hayata geçirilebilecek kadar hızlı uygulanmaktadır. Buna dava açma süresinin yalnızca 7 gün gibi son derece dar tutulmuş olması eklendiğinde, yabancıların hukuki korumadan yararlanamadan ülkeden çıkarılması riski belirginleşir. Karar tebliğ edilir edilmez gecikmeksizin uzman desteğiyle hareket edilmesi bu nedenle önem taşır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Deport uyuşmazlıklarında belirleyici unsur çoğu zaman iddiaların içeriği değil zamanlamadır. Süresinde açılmayan bir iptal davası, ne kadar güçlü gerekçeye dayanırsa dayansın sonuç doğurmaz; idarenin yedi günü beklemeden işlem yapabildiği dikkate alındığında tebligat günü harekete geçmek tek güvenli yaklaşımdır.
İkinci kritik nokta, ayrı işleyen iki başvuru kanalının karıştırılmamasıdır. Sulh ceza hâkimliğine yapılan gözetim itirazı yalnızca özgürlük kısıtlamasını hedef alır ve çıkarma işlemini durdurmaz; kararın kendisi idare mahkemesinin görev alanındadır.
Somut bir dosyada şu başlıklar önceliklendirilmelidir:
- Tebliğ tarihinin belgelenmesi ve yedi günlük sürenin tebligat gününden itibaren titizlikle hesaplanması
- Kararın YUKK m. 54'teki hangi bende dayandırıldığının tespiti ve buna göre savunma stratejisinin kurgulanması
- YUKK m. 55 kapsamındaki koruma hallerinden birinin dosyada bulunup bulunmadığının sağlık, mağduriyet ve risk belgeleriyle ortaya konması
- İptal talebinin yanında tahdit kodunun kaldırılmasının da dava dilekçesinde açıkça istenmesi
- İdari gözetim uygulanmışsa sulh ceza hâkimliğine itirazın ayrıca ve eşzamanlı olarak yapılması
- Talebin reddi ihtimaline karşı Anayasa Mahkemesine tedbir talepli bireysel başvuru seçeneğinin baştan planlanması
Independent Legal; sınır dışı kararlarının iptali davaları, idari gözetime itiraz, tahdit kodlarının kaldırılması ve meşruhatlı vize başvurularında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.