Tüketicilerin gerçekleştirdiği alışverişlerin önemli bir bölümü bugün taksitle yapılmaktadır. Bedelin bir defada ödenmesinin çoğu hane için zor olması ve düzenlenen kampanyalarla faizsiz taksit imkânının yaygınlaşması, bu ödeme biçimini tüketici açısından cazip hale getirmiştir. Mevzuat da bu yaygınlığı gözeterek taksitle kurulan sözleşmelerde cayma hakkını ayrıca düzenlemiş ve tüketicinin korunmasını amaçlamıştır. Aşağıda taksitle satışlarda cayma hakkının nasıl işlediğini ele alıyoruz.
Tüketiciyi koruyan hükümlerin ana gövdesi 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'da yer alır. Taksitle satış sözleşmesi ve bu sözleşmeden cayma da aynı kanunda düzenlenmiştir; ancak konuya özgü bir de Taksitle Satış Sözleşmeleri Hakkında Yönetmelik bulunmaktadır. Aşağıdaki açıklamalar her iki metindeki düzenlemeler birlikte gözetilerek yapılmıştır.
Taksitle Satış Sözleşmesi Kavramı
Kanun taksitle satış sözleşmesini, satıcı ya da sağlayıcının malı teslim etme veya hizmeti ifa etme yükümlülüğünü üstlendiği, buna karşılık tüketicinin bedeli kısım kısım ödediği sözleşme olarak tanımlar. Bu sözleşme tipini diğerlerinden ayıran nokta, bedelin parçalar halinde ödenmesidir.
Kanun ayrıca bu sözleşmeler için bir geçerlilik koşulu öngörmüştür: yazılı biçimde kurulmayan taksitle satış sözleşmeleri geçerli sayılmaz.
Bunun pratik sonucu şudur: yazılı olarak düzenlenmemiş bir taksitle satış ilişkisinde satıcı malı veya hizmeti sağlamakla yükümlü olmadığı gibi, tüketici de bedeli ödemek zorunda değildir. Bununla birlikte satım bedelini tahsil etmiş olan satıcı, sonradan sözleşmenin yazılı yapılmadığını öne sürerek edimini yerine getirmekten kaçınamaz.
Cayma Hakkının Genel Çerçevesi
Sözleşmeden cayma, en yalın ifadeyle taraflardan birinin tek taraflı iradesiyle sözleşme ilişkisine son vermesidir. Genel hukuk düzeninde fesih, feshi gerçekleştiren tarafa birtakım yükümlülükler de yükler.
Nitekim sözleşmeyi haksız biçimde sona erdiren taraf, karşı tarafa tazminat ödemek zorunda kalabilir; onun bu yüzden uğradığı zararı gidermesi de gerekebilir.
Tüketici sözleşmelerindeki cayma ise farklı bir mantığa dayanır. Kanunun tanıdığı bu yetki, herhangi bir gerekçe gösterilmeksizin kullanılabildiğinden, klasik anlamda sözleşmenin feshinden ayrılan bir kurum niteliğindedir.
Cayma Hakkının Kullanım Usulü ve Yedi Günlük Süre
Sözleşmenin tüketici tarafı, gerekçe göstermek ve cezai şart ödemek zorunda kalmaksızın, yedi günlük süre içinde taksitle satış ilişkisinden cayabilir.
Bu yedi günlük sürenin başlangıcı, sözleşmenin konusuna göre değişir. Hizmet ifasına yönelik sözleşmelerde süre, sözleşmenin kurulduğu gün işlemeye başlar. Mal teslimini konu alan sözleşmelerde ise başlangıç anı, malın tüketici ya da onun belirlediği üçüncü kişi tarafından teslim alındığı gündür. Mal henüz tüketiciye ulaşmamışsa, teslime kadar geçen süre içinde de cayma hakkı kullanılabilir.
Hakkın kullanımı, cayma iradesini ortaya koyan bir bildirimin satıcıya ulaştırılmasıyla gerçekleşir. Bildirimin hukuka uygun sayılması için cayma süresi içinde satıcı veya sağlayıcıya yazılı olarak ya da kalıcı veri saklayıcısı aracılığıyla yöneltilmiş olması yeterlidir.
Cayma Hakkının Kullanılamadığı Durumlar
Tüketicinin, gerekçe göstermeden cayma iradesini satıcıya bildirerek bu hakkı kullanabileceği yukarıda belirtilmişti. Buna karşılık mevzuat, cayma hakkının işletilemeyeceği bazı halleri de ayrıca öngörmüştür.
Bunların başında malın mutat biçimde kullanılmış olması gelir; tüketici malı olağan kullanıma tabi tutmuşsa artık taksitle alım sözleşmesinden cayamaz. Başka bir anlatımla cayma hakkının korunması, teslim alınan malın yalnızca olağan bir gözden geçirmenin gerektirdiği ölçüde kullanılmasına bağlıdır.
Bunun yanında iki hal daha sayılmıştır: cayma süresi dolmadan tüketicinin onayıyla ifasına başlanan hizmet sözleşmeleri ile satıcıyı bizzat tüketicinin bulduğu finansal kiralama işlemlerinde cayma hakkı kullanılamaz.
Cayma Hakkının Kullanılmasının Doğurduğu Sonuçlar
Tüketici cayma hakkını kullandığında, bildirimin satıcı ya da sağlayıcıya ulaştığı an itibarıyla yedi günlük bir süre işlemeye başlar. Bu süre içinde tahsil edilmiş bedelin ve tüketiciyi borç altına sokan bütün belgelerin geri verilmesi gerekir; iade nedeniyle tüketiciye herhangi bir masraf yüklenemez.
Cayma hakkını kullanan tüketicinin de bir yükümlülüğü vardır: sözleşme konusu malı, hakkı kullandığı tarihten itibaren yedi gün içinde satıcıya geri vermesi gerekir. Bu yapılmazsa cayma hakkı kullanılmamış sayılır. Ayrıca malın iadesinden doğan masraflar tüketicinin üzerinde kalır.
Cayma hakkı bütünüyle tüketiciyi korumak amacıyla getirilmiş bir kurumdur. Bu nedenle usulüne uygun biçimde kullanılmış bir cayma bildiriminin satıcı tarafından tanınmaması hukuka aykırılık oluşturur.
Satıcının, taraflar arasında iadenin yapılamayacağına ilişkin bir sözleşme bulunduğunu ve bu nedenle talebin karşılanamayacağını ileri sürmesi de sonucu değiştirmez; bu içerikteki bir hüküm haksız şart niteliği taşıyacağından geçersiz sayılır. Konuya ilişkin ayrıntılı değerlendirme için Tüketici Aleyhine Sözleşme Genel İşlem Koşullarının Geçersizliği başlıklı çalışmaya bakılabilir.
Uyuşmazlık Halinde Görevli ve Yetkili Merci
Taksitle satış sözleşmesinden cayma nedeniyle bir uyuşmazlık doğduğunda görevli ve yetkili merci mevzuata göre belirlenir.
Öncelikle şu ayrım yapılmalıdır: uyuşmazlığın parasal değeri tüketici hakem heyetine başvuru sınırının altında kalıyorsa, çözüm mercii tüketici hakem heyetleridir. Resmî Gazetede yayımlanan düzenlemelere göre bu sınır, 2022 yılı bakımından 15.430,00 TL olarak belirlenmiştir.
Uyuşmazlık bu sınırın üzerindeyse görev tüketici mahkemelerine geçer. Tüketici mahkemesinde dava açılmadan önce arabuluculuk aşamasının tamamlanması zorunludur; bu konuda Tüketici Davalarında Zorunlu Arabuluculuk başlıklı çalışmadan yararlanılabilir.
Arabuluculuk görüşmelerinin anlaşmazlıkla sonuçlanması durumunda tüketici, tüketici mahkemesine başvurarak taksitle satış sözleşmesinden cayma nedeniyle doğan haklarını talep edebilir.
Yetki bakımından ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki genel yetki kuralı uyarınca davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Bunun yanında tüketici lehine getirilen düzenleme gereği, tüketicinin bulunduğu yer mahkemesi de yetkili kabul edilir.
Tüketici Kanunu pek çok başlıkta tüketici lehine hükümler içermekte olup açılacak davada yargılama harçları bakımından da benzer kolaylıklar öngörülmüştür. Bu konuda Tüketici Davalarında Yargılama Giderleri ve Harçlar başlıklı çalışma incelenebilir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Cayma hakkına ilişkin uyuşmazlıklarda tartışma, çoğu zaman hakkın varlığı üzerinde değil, süresinde ve usulüne uygun biçimde kullanılıp kullanılmadığı üzerinde yoğunlaşır. Yedi günlük sürenin başlangıcının sözleşmenin türüne göre değişmesi, mal teslimi ile hizmet ifasının bir arada bulunduğu karma işlemlerde ayrıca değerlendirme yapılmasını gerektirir.
İkinci kritik başlık ispattır. Bildirimin süresi içinde satıcıya ulaştığının gösterilebilmesi, hakkın korunması bakımından belirleyicidir. Kalıcı veri saklayıcısı üzerinden yapılan bildirimlerde kayıtların saklanması bu nedenle önem taşır.
Uygulamada dikkat edilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- Sözleşmenin yazılı biçimde kurulup kurulmadığının baştan denetlenmesi
- Yedi günlük sürenin hangi tarihte işlemeye başladığının somut olayda tespiti
- Cayma bildiriminin yazılı ya da kalıcı veri saklayıcısı yoluyla iletilerek kayda geçirilmesi
- Malın olağan gözden geçirme sınırını aşacak biçimde kullanılmasından kaçınılması
- Cayma sonrasında malın yedi gün içinde satıcıya iade edilmesi
- Sözleşmedeki iade yasağı niteliğindeki kayıtların haksız şart yönünden değerlendirilmesi
Independent Legal, taksitle satış sözleşmelerinden doğan cayma ve iade uyuşmazlıklarında hakem heyeti başvurularından mahkeme aşamasına kadar danışmanlık ve takip hizmeti sunmaktadır.