Turizm, yabancı işgücüne en yoğun ihtiyaç duyulan alanların başında gelir. Bununla birlikte mevzuat, turizm bölgelerinde faaliyet gösteren her işletmenin yabancı istihdam etmesine izin vermemiş; hem tesisin niteliği hem de çalıştırılacak pozisyon bakımından oldukça dar bir çerçeve çizmiştir. Turizm sektörü çalışma izni, bu çerçeveye giren işverenlerin ve onların bünyesinde çalışacak yabancıların başvurduğu özel bir izin türüdür.
Uygulamada karşılaşılan güçlük, iznin reddedilme sebeplerinin çoğunlukla esasa değil ayrıntıya ilişkin olmasından kaynaklanır. Sermaye eşiğinin bir miktar altında kalmak, sigortalı hizmet listesindeki Türk çalışan sayısının yetersizliği ya da iş sözleşmesinde bulunması gereken bir kaydın atlanması, başvurunun tamamını sonuçsuz bırakabilmektedir.
Bu bilgi notunda, turizm alanında yabancı personel istihdamı için aranan kriterleri, elektronik başvuru sürecinin işleyişini, sunulması gereken evrakı, iş sözleşmesine ilişkin zorunlu unsurları, asgari ücret eşiklerini, izin süresinin uzatılmasını ve ret kararına karşı başvurulabilecek hukuki yolları sırasıyla değerlendiriyoruz.
Yabancı Personel Çalıştırabilecek Turizm İşletmeleri
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, turizm alanında hangi tesislerin yabancı istihdam edebileceğini sınırlı biçimde belirlemiştir. Bu kapsama üç işletme grubu girer:
- Resmi makamlarca faaliyet izni verilmiş termal oteller ile Kültür ve Turizm Bakanlığı belgesine sahip en az üç yıldızlı turizm işletmeleri ve belgeli tatil köyleri — bunların bünyesinde izinli bir masaj salonunun bulunduğunun ortaya konması şarttır,
- Hamam, sauna, SPA ve benzeri kompleksleri barındıran belgeli turizm işletmeleri ile bu tesislerle aralarında sözleşme ilişkisi kurulmuş anlaşmalı işletmeler,
- Resmi izinle faaliyet gösteren ve kadrosunda en az yirmi Türk vatandaşı bulunan spor merkezleri.
Bu tesislerin izin talebi de sınırsız değildir. Sayılan işyerleri yalnızca masör, masöz ve SPA terapisti gibi ustalık ya da uzmanlık gerektiren pozisyonlar için yabancı personel çalıştırabilir.
İşletmenin Sağlaması Gereken Sayısal Eşikler
Tesisin niteliği bakımından kapsama girmek tek başına yeterli değildir; başvuru sahibi işletmenin ayrıca istihdam, sermaye, ortaklık ve ücret başlıklarında öngörülen ölçütleri karşıladığını göstermesi gerekir.
- İstihdam dengesi: İşyerinde çalıştırılacak her bir yabancıya karşılık en az 5 Türk vatandaşının istihdam ediliyor olması aranır. Turizm animasyon organizasyon firmalarında uzmanlık ve ustalık gerektiren işlerde görevlendirilecek yabancılar bakımından ise işyerinde en az 10 Türk vatandaşının çalışması halinde bu orana bakılmaz.
- Mali kapasite: İşletmenin ödenmiş sermayesi en az 100.000 TL olmalı; bu ölçüt sağlanmıyorsa brüt satış tutarının en az 800.000 TL ya da son yıla ait ihracat rakamının en az 250.000 USD olması gerekir.
- Ortaklık payı: İzin talebinde bulunulan yabancı aynı zamanda şirket ortağı ise, sahip olduğu payın hem %20 oranına hem de 40.000 TL değerine ulaşması zorunludur.
- Ücret düzeyi: Taraflar arasında imzalanan iş sözleşmesinde kararlaştırılan ücret, turizm alanında çalışacak yabancılar için belirlenmiş asgari tutarın altında kalamaz.
Bu ölçütlerin tamamını karşılayan işletmeler, bünyelerinde görevlendirecekleri yabancılar adına çalışma izni talebinde bulunabilir.
Başvuru Nasıl Yapılır?
Turizm sektörü çalışma izni, elektronik ortamda yürütülen e-izin uygulaması üzerinden alınır. Başvuruyu yabancının kendisi değil, onun adına hareket eden işveren yapar.
Sisteme giriş yöntemi, yabancının nerede bulunduğuna göre değişir. Yurt dışındaki bir yabancı için Türk dış temsilciliklerine yapılan çalışma vizesi müracaatı sonucunda verilen referans numarası kullanılır. Yabancı hâlihazırda Türkiye'de ise yabancı kimlik numarası; böyle bir numara yoksa pasaport bilgileri esas alınır.
İşverenin sisteme erişebilmesi için elektronik imzası ve kayıtlı elektronik posta (KEP) adresi bulunmalıdır. Uygulamaya giriş yapıldıktan sonra, yabancının kişisel verilerine ve işyerinin durumuna ilişkin soruları içeren başvuru formu doldurulur.
Form tamamlandığında sıra evrakın yüklenmesine gelir. Belgeler sisteme pdf biçiminde aktarılır; elektronik ortamdan temin edilemeyen evrakın önce tarayıcıdan geçirilerek pdf haline getirilmesi gerekir.
Başvuru olumlu karşılandığında, ödenmesi gereken çalışma izni harcı ile değerli kâğıt bedeline dair bilgiler işverenin sistemde kayıtlı elektronik posta adresine gönderilir. Bu bildirimin yapıldığı andan itibaren 30 gün içinde ilgili tutarların belirtilen banka hesaplarına yatırılmış olması gerekir.
İşverenin bir diğer yükümlülüğü sosyal güvenlik bildirimidir. Yabancının iş sözleşmesinde yer alan ücret esas alınarak, ayda 30 gün üzerinden Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirim yapılır. Bu işlem de kabul kararının işverene ulaştırılmasından itibaren 30 günlük süre içinde tamamlanmalıdır.
Yabancının yurt dışından geldiği dosyalarda ek bir yükümlülük daha doğar: izin verildikten sonra Türkiye'ye giriş yapan yabancının, giriş tarihinden itibaren 20 gün içinde nüfus müdürlüğünde adres kaydını yaptırması gerekir.
Başvuruda Sunulacak Belgeler
Turizm sektörü çalışma izni dosyasında yer alması gereken evrak, işverene ve yabancıya ilişkin belgeler olmak üzere iki grupta toplanabilir.
İşveren tarafından hazırlanacak belgeler şunlardır: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na hitaben yazılmış çalışma izni talep dilekçesi; taraflar arasında imzalanmış iş sözleşmesi; Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan alınan yatırım ve işletme belgesi; yine aynı Bakanlıkça düzenlenen faaliyet belgesi (işletmede böyle bir belge bulunmuyorsa bu durumu açıklayan dilekçe); son yıla ait ve vergi dairesince ya da yeminli mali müşavirce onaylanmış bilanço ile kâr-zarar tablosu; kurumda görev yapan bütün personelin yer aldığı sigortalı hizmet listesi; işletmenin güncel sermaye yapısı ile ortaklık durumunu gösteren Ticaret Sicil Gazetesi nüshası; başvuru işveren adına vekil eliyle yapılıyorsa vekâletname örneği.
Sigortalı hizmet listesinin işlevine ayrıca dikkat edilmelidir. Listede hem Türk hem yabancı çalışanlar göründüğünden, her bir yabancıya karşılık en az beş Türk vatandaşının istihdam edilip edilmediği bu belge üzerinden denetlenir.
Yabancıya ait olarak sunulması gereken belgeler ise pasaport veya pasaport yerine geçen belge, yeminli tercümesi yapılmış ve noterce onaylanmış diploma ya da mezuniyet belgesi, yabancı Türkiye'de ikamet ediyorsa ikamet izni belgesi ve bonservistir.
Yurt dışından temin edilen evrakın Türkçe tercümesi ve noter onayı ile birlikte ibrazı zorunludur. Dosyada eksik belge bulunması durumunda idare, eksikliğin tamamlanması için işverene süre tanır; tanınan süre içinde eksiklik giderilmezse başvuru reddedilir.
İş Sözleşmesinde Aranan Zorunlu Unsurlar
Turizm sektöründe çalışma izni verilebilmesi, taraflar arasındaki sözleşmenin belirli bir içeriğe ve biçime sahip olmasına bağlıdır. Uygulamada denetlenen başlıca noktalar şunlardır:
- Sözleşme yazılı biçimde düzenlenmiş olmalıdır.
- Her sayfada işverenin ve yabancı çalışanın ad-soyad bilgisi ile imzası yer almalıdır.
- İşverenin ticaret unvanına, vergi numarasına ve işyeri adresine sözleşmede açıkça yer verilmelidir.
- Yabancı çalışanın sahip olduğu haklar konusunda yazılı olarak bilgilendirildiği anlaşılmalıdır.
- Metinde 112 Acil Yardım hattı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 170 numaralı hattı belirtilmelidir; böylece yabancı ihtiyaç duyduğunda telefonla destek alabilir.
- Yabancının hangi işi göreceği tereddüde yer bırakmayacak biçimde tanımlanmalıdır.
- İşe başlama tarihi ile işin görüleceği adres sözleşmede belirlenmiş ya da en azından belirlenebilir olmalıdır.
- Ödenecek ücret kesin biçimde kararlaştırılmalı ve Bakanlıkça yabancılar için öngörülen asgari tutarın altına inmemelidir.
Bu unsurlardan herhangi birinin bulunmaması sözleşmeyi geçersiz kılar ve doğrudan çalışma izninin reddi sonucunu doğurur. Bu riskin bertaraf edilmesi bakımından sözleşmenin yabancılar hukuku alanında çalışan bir avukat tarafından hazırlanması önem taşır.
Yabancı Personele Ödenebilecek En Düşük Ücret
Turizm sektöründe istihdam edilecek yabancı personel için taban ücret, bir asgari ücret düzeyi olarak belirlenmiştir; bu da brüt 13.414,50 Lira, net 11.402,32 Liraya karşılık gelir. Söz konusu tutarlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından tespit edilmekte ve her yıl yeniden değerleme oranı uygulanarak güncellenmektedir.
Bazı pozisyonlarda eşik iki katına çıkar. Turizm animasyon organizasyon şirketlerinde akrobat ve benzeri unvanlarla görev yapacak kişiler için öngörülen tutar iki asgari ücret, yani 26,829 TL'dir. Masör, masöz ve SPA terapisti gibi mesleklerde çalışacak yabancılar bakımından da kararlaştırılacak ücretin 26,829 TL'nin altında kalmaması gerekir.
Başvurunun Sonuçlanma Süresi
Turizm sektörü çalışma izni talebi, başvurunun tamamlanmasından itibaren 30 gün içinde olumlu ya da olumsuz biçimde karara bağlanır. Bu süre içinde bir karar verilmemesi zımni ret anlamına gelir.
Ancak sisteme yüklenen evrakta eksiklik saptanması halinde idarenin, bu eksikliğin tamamlanması için başvurucu işverene ek süre tanıma yetkisi vardır. Böyle bir durumda başvurunun sonuçlanması da doğal olarak gecikir.
Başvurunun Reddi
Ret kararı çoğunlukla üç sebepten doğar: aranan kriterlerin karşılanmamış olması, evraktaki eksikliğin verilen süre içinde giderilmemesi ve iş sözleşmesinin öngörülen şartlara uygun düzenlenmemiş olması.
Bunların yanında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, uluslararası işgücü politikasıyla bağdaşmadığını değerlendirdiği bir talebi de reddedebilir. Bu bakımdan Bakanlığa oldukça geniş bir takdir alanı tanınmış durumdadır.
Talebi reddedilen yabancının geçerli bir vizesi veya ikamet izni bulunmuyorsa, 10 gün içinde ülkeden ayrılması gerekir. Türkiye'de kalmayı sürdürmek isteyenlerin ret kararına karşı hukuki yollara başvurması zorunludur.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Çalışma izni talebinin reddedilmesi halinde itiraz ve iptal davası hakkı yalnızca yabancıya değil, başvuruyu yapan işverene de tanınmıştır. Her iki taraf da bu yollara başvurabilir.
İtiraz, ret kararının tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde e-izin uygulaması üzerinden yapılır. İtiraz dilekçesinin taranarak pdf biçiminde sisteme yüklenmesi gerekir.
İtirazın reddi halinde Ankara idare mahkemelerinde iptal davası açılabileceği gibi, itiraz yoluna hiç başvurulmadan doğrudan dava da açılabilir.
Turizm alanındaki ret kararlarına karşı izlenecek prosedür, usul ve süreler bakımından diğer çalışma izni türlerindeki ret kararlarıyla aynıdır. Konunun ayrıntıları "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışmada ele alınmaktadır.
Ret Sonrası Yeniden Başvuru İmkânı
Talebi reddedilen yabancının yeniden başvuru yapmasının önünde bir engel yoktur. Burada belirleyici olan, ilk dosyada ret gerekçesi oluşturan eksikliklerin giderilmiş olmasıdır. Aynı eksikliklerle yapılacak ikinci bir müracaat da reddedilecektir.
Ayrıca turizm sektörü izninin reddedilmesi, diğer çalışma izni türlerine başvuru hakkını ortadan kaldırmaz. Bu durumda hangi izne yönelinecekse o iznin kendi şartlarının sağlanması gerekir. Yabancı çalışanlar için öngörülen izin türlerinin tamamı "yabancı çalışma izni nasıl alınır" başlıklı çalışmada açıklanmıştır.
İznin Uzatılması
Uzatma başvurusu, mevcut çalışma izninin sona ermesine 60 gün kalmasından itibaren işveren tarafından e-izin sistemi üzerinden yapılabilir. İzin süresi dolduktan sonra iletilen uzatma talepleri kabul edilmez.
Süresinde yapılmayan bir uzatma talebi reddedileceği gibi, çalışma izni kriterlerinin artık karşılanmıyor olması da ret sebebi oluşturur. Uzatma talebinin reddine karşı da itiraz etme ve iptal davası açma imkânı bulunmakta; bu yollar ilk başvurudaki usul ve sürelere tabi olmaktadır.
Uzatma başvurularına ilişkin diğer soruların yanıtları "çalışma izni uzatma" başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Uzatma Talebinin Reddine Karşı İtiraz ve İptal Davası
Uzatma talebinin reddedilmesi durumunda ilgililer, ret kararının kendilerine tebliğinden itibaren 30 gün içinde itirazda bulunabilir; idari dava açma süresi içinde de iptal davası yoluna gidebilir.
İtiraz, ilk başvurunun reddinde olduğu gibi e-izin uygulaması aracılığıyla iletilir. Sistem üzerinden yapılan itirazda dilekçenin taranarak pdf biçiminde yüklenmesi gerekir. İtirazı reddedilen ya da itirazına hiç yanıt verilmeyen yabancının iptal davası açma hakkı doğar.
Uzatma taleplerinin reddinde başvurulabilecek hukuki yollar, müracaat biçimi ve süreler, ilk başvurunun reddinde uygulanan prosedürle örtüşmektedir.
Başvuru Değerlendirilirken Yabancı Çalışmaya Devam Edebilir mi?
Uzatma talebi incelenirken yabancı personelin çalışmayı sürdürmesi mümkündür. Bunun koşulu, uzatma başvurusunun süresi içinde ve usulüne uygun biçimde yapılmış olmasıdır. Bu şekilde sürdürülecek çalışma 90 günü aşamaz; uzatma talebi reddedildiğinde ise çalışma yasa dışı hale gelir.
Söz konusu dönemde yabancı çalıştırılmaya devam ediliyorsa işverenin sigorta primlerini eksiksiz ödeme yükümlülüğü sürer. İşveren dilerse yabancıya ücret alınmaksızın düzenlenen bir süre uzatma müracaat belgesi verilmesini isteyebilir; ancak çalışmanın devamı için bu belgenin alınması zorunlu değildir.
Harç ve Masraflar
2023 yılı bakımından turizm sektörü çalışma izni harcı, izin talep edilen her yıl için 4.635,30 Türk lirası olarak uygulanmaktadır. Değerli kâğıt bedeli ise 356 Türk Lirası tutarında sabittir. Süresiz çalışma izni bakımından öngörülen harç tutarı 46.371,30 Türk Lirasıdır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Turizm sektörü çalışma izni, mevzuatın en ayrıntılı düzenlenmiş izin başlıklarından biridir. Hem tesisin niteliğine hem istihdam oranlarına hem de mali eşiklere ilişkin ölçütlerin bir arada sağlanması gerektiğinden, dosyanın yalnızca bir yönüne odaklanan başvurular çoğu zaman sonuçsuz kalmaktadır. İş sözleşmesinin geçerliliği bakımından öngörülen katı şartlar da tek başına ret sebebi oluşturabilecek niteliktedir.
Bu nedenle sürecin başvuru öncesinde planlanması, ret kararı sonrasında telafi çabasına girişmekten çok daha etkilidir. Somut bir dosyada şu başlıkların önceden denetlenmesini öneriyoruz:
- Tesisin, yabancı istihdamına izin verilen işletme grupları arasında yer alıp almadığının belgeyle ortaya konması
- Sigortalı hizmet listesi üzerinden istihdam oranının başvuru tarihi itibarıyla fiilen sağlandığının doğrulanması
- Sermaye, brüt satış veya ihracat eşiklerinden hangisine dayanılacağının seçilip buna uygun mali evrakın hazırlanması
- İş sözleşmesinin zorunlu unsurlar bakımından madde madde kontrol edilmesi ve ücretin ilgili taban tutarın üzerinde kararlaştırılması
- İzin süresinin bitimine 60 gün kala uzatma takviminin işletilmesi, sürenin kaçırılmaması
- Ret halinde 30 günlük itiraz süresi ile idari dava açma süresinin birlikte takip edilmesi
Independent Legal, turizm işletmelerinde yabancı personel istihdamına ilişkin başvuru dosyalarının hazırlanmasından ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve iptal davası süreçlerine kadar yabancılar hukuku alanında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.