Gemiler, devletler açısından yalnızca ticari birer araç değil, aynı zamanda ekonomik ve stratejik değeri yüksek milli unsurlardır. Bu nitelik günümüze özgü de değildir; eski çağlardan bu yana gemiler, askeri ve ticari işlevlerinin ötesinde, limanlarda ve açık denizde devlet egemenliğinin görünür işareti sayılmıştır. Nitekim geçmişte, yabancı bir devlete ait geminin başka bir ülkenin limanına demirlemesi egemenliğe yönelik bir tehdit olarak değerlendirilebilmekteydi.
Devletlerin gemilere atfettiği bu değer, gemi malikleri ve deniz ticaretinin gelişimi bakımından da olumlu sonuçlar doğurur. Sürekli olarak yabancı limanlara sefer düzenleyen bir gemi, her uğradığı ülkede farklı usul ve esaslarla karşılaşır; bu da limanlarda ya da uluslararası sularda sorun yaşanma ihtimalini artırır. Böyle hallerde gerek devletlerarasında akdedilen sözleşmeler gerekse ilgili ülkedeki konsolosluk ve diplomatik temsilcilikler, yabancı limanda ortaya çıkan sorunlarda yardım talep edilebilecek mekanizmalar sunar. Geminin tabiiyeti ise çektiği bayrakla belirlenir; uluslararası terminolojide bu bağ bayrak devleti (Flag State) kavramıyla ifade edilir.
Türk hukukunda konu iki ayrı eksende ele alınır: bayrak çekme hakkının kazanılması ve bu hakkın fiilen kullanılması. Gemiye Türk Bayrağı çekmek aynı zamanda Türk tabiiyetini kazanmak anlamına gelir. Bu hak münhasıran Türk gemilerine tanınmış, buna karşılık her Türk gemisi bakımından Türk Bayrağı çekmek bir yükümlülük olarak öngörülmüştür. Aşağıda hakkın doğumunu, kullanım usulünü, kaybını ve Türk Uluslararası Gemi Sicili uygulamasındaki görünümünü ayrı başlıklar altında inceliyoruz.
Türk Bayrağı Çekme Hakkının Kazanılması
Hakkın kaynağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 940. maddesidir. Hüküm, "Her Türk gemisi Türk Bayrağı çeker" ifadesiyle kuralı ortaya koymakta; hangi gemilerin Türk gemisi sayılacağı ise malikin sıfatına göre ayrıntılı biçimde belirlenmektedir.
Gerçek Kişilere Ait Gemiler
Gerçek kişi mülkiyetindeki gemiler, malik sayısına göre iki ayrı değerlendirmeye tabidir. Geminin tek bir gerçek kişiye ait olduğu durumda aranan koşul, malikin Türk olmasıdır. Bu şart TTK m. 940'ın ikinci fıkrasında hükme bağlanmıştır.
Malik birden fazla ise mülkiyetin paylı mı yoksa elbirliği biçiminde mi kurulduğu önem kazanır. Paylı (müşterek) mülkiyette ölçüt paylar üzerinden belirlenir: payların çoğunluğunu elinde tutan ortağın Türk vatandaşı olması halinde gemiye Türk Bayrağı çekilebilir. Elbirliği mülkiyetinde ise pay hesabı yapılmaz; burada maliklerin çoğunluğunun Türk olması aranır. Paydaşların çoğunluğu bu niteliği taşıyorsa gemi Türk gemisi kabul edilir ve bayrak çekme hakkını elde eder.
Tüzel Kişilere Ait Gemiler
Türk kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişiliği haiz kurum, kuruluş, dernek ve vakıfların gemilerinde belirleyici olan, yönetim organını oluşturan kişilerin uyruğudur. Bu organda yer alanların çoğunluğu Türk vatandaşlığını taşıyorsa, gemiye Türk gemisi statüsü tanınır ve bayrak çekme hakkı doğar. Düzenlemenin dayanağı TTK m. 940/4-a hükmüdür.
Türk ticaret şirketlerinin gemileri bakımından ise koşullar daha ayrıntılıdır. Şirketin Türk kanunları çerçevesinde kurulmuş olması yanında, vakıf ve derneklerde olduğu gibi şirket yönetimindeki kişilerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir. Buna ek olarak şirket sözleşmesinde oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunması aranır. Anonim şirketler ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde ise payların çoğunluğunun nama yazılı olması ve bu payların bir yabancıya devrinin şirket yönetim kurulunun iznine bağlanmış olması şarttır. Bu koşulların birlikte gerçekleşmesi halinde gemi Türk gemisi statüsünü kazanır.
Nihayet TTK m. 1064'te düzenlenen ve Türk Ticaret Siciline tescil edilmiş donatma iştiraklerinin mülkiyetindeki gemiler de listeye dahildir. Bu gemilerin Türk gemisi sayılabilmesi ve Türk Bayrağı çekebilmesi, paylarının yarısından fazlasının Türk vatandaşlarına ait olması koşuluna bağlıdır.
Yabancı Geminin Türk Bayrağı Çekebilmesinin Koşulları
Yukarıdaki ölçütlerden hiçbirini karşılamayan, dolayısıyla Türk gemisi sayılmayan gemiler yabancı gemi kabul edilir. Bununla birlikte yabancı gemilerin belirli şartlarla Türk Bayrağı çekmesine imkân tanınmıştır. Gemi, Türk vatandaşlarına en az bir yıl süreyle işletilmek üzere bırakılmışsa; malikin rızası alınmışsa; Türk mevzuatının kaptan ve gemi adamlarına ilişkin hükümlerine uyuluyorsa ve geminin tabi olduğu yabancı kanunda bunu engelleyen bir düzenleme yoksa, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bayrak çekme izni verilebilir.
İznin alınmasıyla malikin yükümlülükleri sona ermez. İzin sahibinin, aranan şartların devam ettiğini iki yılda bir ispatlaması gerekir. Ayrıca TTK m. 941, bu şekilde Türk Bayrağı çekme hakkı kazanan yabancı gemilerin özel bir sicile kaydedilmesini öngörmüştür. Hükmün metni şu şekildedir:
Türk Ticaret Kanunu m. 941 — II- İstisnaları
"(1) Bir Türk gemisi, kendilerine ait olduğu takdirde Türk Bayrağı çekme hakkını kaybedeceği kişilere, en az bir yıl süreyle kendi adlarına işletilmek üzere bırakılmış olursa, malikin istemi üzerine Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı, bırakma süresince, o ülke kanunları buna imkân sağlıyorsa geminin yabancı bayrak çekmesine izin verebilir. Bu izin sona ermedikçe veya kanuni sebeplerle geri alınmadıkça gemi Türk Bayrağı çekemez.
(2) Türk gemisi olmayan bir gemi, ona Türk Bayrağı çekebilecek kişilere en az bir yıl süreyle kendi adlarına işletilmek üzere bırakılmışsa, malikin rızası alınmış olmak, Türk mevzuatının kaptan ve gemi zabitleri hakkındaki hükümlerine uyulmak ve yabancı kanunda da bunu engelleyen bir hüküm bulunmamak şartıyla, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı geminin Türk Bayrağı çekmesine izin verebilir. Şu kadar ki, izin alan kişi, her iki yılda bir, izin için gerekli şartların varlığını sürdürdüğünü ispatlamakla yükümlüdür.
(3) İkinci fıkrada belirtilen gemiler, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığınca tutulacak özel bir sicile kaydolunur."
Türk gemilerinin yabancı siciller nezdinde tescili ise ayrı bir inceleme konusudur; tekne ve yatların üçüncü ülkelerde tescili uygulamada başlı başına bir başlık oluşturmaktadır.
Türk Bayrağı Çekme Hakkının Kullanılması
Lafızları birbirine yakın olsa da, bayrak çekme hakkının kazanılması ile bu hakkın kullanılması aynı şey değildir. Hakkı elde etmiş bir Türk gemisinin bayrağını fiilen çekebilmesi, TTK m. 943'te öngörülen prosedürün tamamlanmasına bağlıdır.
Hakkın varlığı, gemi tasdiknamesi adı verilen belgeyle (Ship Registry Certificate) ortaya konulur. Gemi bayrak çekme hakkını kazanmış olsa bile, bu belge temin edilmedikçe hakkını fiilen kullanamaz. Aynı maddede, tasdiknamenin sicil müdürlüğünce onaylanmış bir örneğinin veya bayrak şahadetnamesinin yolculuk boyunca gemide bulundurulması da zorunlu tutulmuştur.
Kanun bu kurala bazı istisnalar getirmiştir. Ticaret gemisi sayılmamakla birlikte TTK m. 953/2-a'da gösterilen hükümler bakımından Kanuna tabi olan gemiler, tasdikname bulunmaksızın da bayrak çekme hakkını kullanabilir. Bu kapsamda gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amaçlarına özgülenmiş gemiler ile denizci yetiştirme gemileri ve yatlar sayılabilir. Ayrıca TTK m. 945 uyarınca 18 gros tonilatonun altında kalan gemiler, ne gemi tasdiknamesi ne de bayrak şahadetnamesi (Flag Certificate) almaksızın bayrak çekebilir.
Kimi hallerde yalnızca bayrak şahadetnamesiyle yetinilmesi de mümkündür. Örneğin gemi tasdiknamesinin temin edilmesinin gecikmesi ihtimalinde bayrak şahadetnamesi tek başına yeterli olabilmektedir (TTK m. 345). Ticari hayatın gereklerinin öne çıktığı durumlarda da tasdikname alınamadığı sürece hakkın şahadetname üzerinden kullandırılması gerekebilir.
Bayrak çekme hakkı, gemi Türkiye dışında bulunurken de kazanılabilir. Böyle bir durumda geminin bulunduğu yerdeki Türk konsolosluğunca düzenlenen bayrak şahadetnamesi, gemi tasdiknamesinin yerini alır. Şahadetnameler düzenlendikleri tarihten itibaren bir yıl geçerlidir; ancak yolculuğun mücbir sebeplerle uzaması halinde belgenin geçerlilik süresi de uzar. TTK m. 940 ise Türkiye'de inşa edilmiş olmasına rağmen Türk Bayrağı çekme hakkı bulunmayan gemilere, teslim edilecekleri yere kadar yolculuk yapabilmeleri amacıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca geçerli bir şahadetname verilebileceğini düzenlemektedir.
Türk Bayrağı Çekme Hakkının Kaybedilmesi
Hakkın yitirilmesi TTK m. 942/1,c-1 hükmünde ele alınmıştır. Kural basittir: bayrak çekmenin dayandığı koşullar ortadan kalktığında hak da düşer. Bu durumun, hakkın kaybedildiği andan itibaren gecikmeksizin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığına bildirilmesi gerekir.
Bildirim üzerine ilgili birim, hakkın kaybından sonra altı ay süreyle daha Türk Bayrağı çekilmesine izin verebilir. Bu geçiş imkânı TTK m. 942/1,c-2'de hükme bağlanmıştır. Bayrak çekme hakkının kazanılmasının ardından Türk Milli Gemi Siciline ya da Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıt yapılması halinde ortaya çıkabilecek değişiklikler ise gemi mülkiyetinin sicile tescili, terkini ve düzeltme işlemleri başlığı altında ayrıca değerlendirilmelidir.
Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu Çerçevesinde Bayrak Çekme Hakkı
Türk Uluslararası Gemi Sicili, 4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu kapsamında oluşturulmuştur. Kanunun ve sicil organizasyonunun yürürlüğe konulmasındaki amaç, ülkemiz gemilerinin kolay bayrak devleti olarak anılan ülkelerin sicillerine yönelmesinin önüne geçmektir.
Kolay bayrak devletleri, sicillerine yazılan her gemiden gelir elde etme saikiyle hareket eder ve tescil edilen gemilere geniş kapsamlı mali kolaylıklar ile imtiyazlar tanır. Bu rekabet karşısında Türkiye'de de çeşitli imtiyazlarla desteklenen bir gemi sicili yapısının kurulması zorunlu hale gelmiştir. Sicili düzenleyen 4490 sayılı Kanun kapsamındaki gemiler bakımından da bayrak çekme yetkisi tanınmıştır. Şu farkla ki bu sistemde hak, tescil işlemiyle birlikte doğar; kayıt tamamlanmadığı sürece hukuki bir sonuç üretmez.
Independent Legal Değerlendirmesi
Bayrak, geminin görünümüne ilişkin sembolik bir ayrıntı değil, uygulanacak hukuku, denetim yetkisini ve uyuşmazlık halinde başvurulacak mekanizmaları belirleyen hukuki bir bağdır. Bu nedenle gemi alım satımlarında, finansman ve kiralama işlemlerinde tabiiyet analizinin işlemin en başında yapılması gerekir. Özellikle tüzel kişi maliklerde pay yapısının veya yönetim organının değişmesi, çoğu zaman fark edilmeden bayrak çekme koşullarının yitirilmesi sonucunu doğurabilmektedir.
İkinci olarak, hakkın kazanılması ile kullanılması arasındaki ayrım göz ardı edilmemelidir. Belgelendirme tamamlanmadan bayrak çekilmesi, geminin denetimlerde sorun yaşamasına ve ticari planların aksamasına yol açabilir.
Uygulamada özellikle şu başlıklara dikkat edilmesi yerinde olur:
- Malikin gerçek kişi mi tüzel kişi mi olduğuna göre aranan çoğunluk ölçütünün doğru belirlenmesi
- Anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde nama yazılılık ve devrin izne bağlanması şartlarının esas sözleşmeye işlenmiş olması
- Yabancı gemilerde bir yıllık işletme süresi, malik rızası ve yabancı kanundaki engel bulunmaması koşullarının belgeyle ortaya konulması
- İki yılda bir yenilenen ispat yükümlülüğünün takvimlendirilerek izlenmesi
- Gemi tasdiknamesi veya bayrak şahadetnamesinin gemide bulundurulmasına ilişkin zorunluluğun sefer boyunca sağlanması
- Bayrak çekme koşullarının yitirilmesi halinde bildirimin gecikmeksizin yapılması ve altı aylık geçiş süresinin planlanması
Independent Legal, gemi tabiiyeti, sicil ve bayrak işlemleriyle deniz ticaretinden doğan uyuşmazlıklarda danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.