Türk vatandaşı biriyle kurulan evlilik, yabancı eşe vatandaşlık yolunu açan imkânlardan biridir. Ne var ki bu imkân, nikâhın varlığına bağlanmış otomatik bir kazanım değildir; 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, evliliğin yanı sıra bir dizi ek koşul aramaktadır.
Uygulamada en sık görülen yanılgı, evlilik tarihinin tek başına belirleyici sayılmasıdır. Oysa idare, evliliğin niteliğini, eşlerin fiilen birlikte yaşayıp yaşamadığını ve yabancının güvenlik açısından bir engel taşıyıp taşımadığını ayrı ayrı denetler. Dosyanın hangi belgelerle kurulduğu ve mülakat aşamasının nasıl yönetildiği, sonucu doğrudan etkileyen unsurlardır.
Bu bilgi notunda, evlilik esasına dayalı vatandaşlık başvurusunda aranan koşulları, başvurunun yapılacağı mercileri, dosyaya eklenmesi gereken evrakı, yurt içi ve yurt dışı başvurularda işleyen inceleme zincirini, sürenin ne kadar olduğunu ve olumsuz karar halinde başvurulabilecek hukuki yolları uygulamaya dönük biçimde ele alıyoruz.
Başvuruda Aranan Koşullar
Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesi, evlilik esasına dayanan başvurular için beş ayrı koşul öngörmüştür. Bunlardan ilki, evliliğin üç yılı doldurmuş olmasıdır. Buna, evliliğin gerçek bir aile kurma iradesine dayanması, eşlerin aile birliği içinde hayat sürmesi, evlilik birliğiyle örtüşmeyen davranışlardan uzak durulması ve yabancı hakkında milli güvenlik ile kamu düzeni yönünden bir engelin bulunmaması eklenir.
Bu koşulların tamamı sağlanmış olsa dahi, vatandaşlık kendiliğinden doğmaz. Yabancının usulüne uygun bir başvuruda bulunması ve bu talebin yetkili makamlarca olumlu sonuca bağlanması gerekir. Aşağıda her bir koşulu ayrı başlıklar altında inceliyoruz.
Evliliğin En Az Üç Yıldır Sürüyor Olması
İlk aranan unsur, tarafların en az üç yıldan beri evli bulunmasıdır. Başvuruyu yapan yabancının eşinin Türk vatandaşı olması zorunludur; buna karşılık eşin vatandaşlığı doğumla mı yoksa sonradan mı kazandığı önem taşımaz.
Bu üç yıllık dönemin Türkiye sınırları içinde geçirilmesi de şart değildir. Çift, söz konusu süre boyunca yurt içinde ya da yurt dışında yaşamış olabilir; kanun bu yönde bir ikamet koşulu getirmemiştir.
Asıl dikkat edilmesi gereken nokta başkadır: talebin iletildiği anda evlilik hukuken ayakta olmalıdır. Kesintisiz üç yılı aşmış olmakla birlikte başvurudan önce boşanma veya ölüm nedeniyle sona ermiş bir evlilik, bu koşulu karşılamış sayılmaz. Buna karşın başvuru dosyalandıktan sonra eşlerden biri hayatını kaybederse, talep geçerliliğini korur.
Evliliğin Gerçek ve Hukuken Geçerli Olması
Bu başvuru türünün en belirleyici unsuru, evliliğin gerçekliğidir. Yalnızca vatandaşlık elde etmek amacıyla kurgulanmış birliktelikler, yetkili makamların yürüttüğü soruşturma ve mülakatlarda ortaya çıkarılır ve talep bu gerekçeyle reddedilir.
Aile kurma iradesi taşımayan, hileli ya da göstermelik evliliklere dayanan başvurular kabul görmez. Dahası, bu şekilde hareket eden yabancılar hakkında tahdit kodu işlenerek beş yıl süreli giriş yasağı uygulanır. Konunun ayrıntısı "V-70 tahdit kodu" başlıklı çalışmamızda ele alınmıştır.
Geçerlilik yönünden ise nikâhın Türk hukukunca tanınıyor olması gerekir. Dini merasim ya da kültürel törenlerle birlikte yaşayan kişiler, Türk hukuku bakımından evli kabul edilmez; dolayısıyla böyle bir birliktelik vatandaşlık talebine dayanak yapılamaz.
Evliliğin yurt dışında kurulduğu hallerde, birlikteliğin gerçekleştiği ülkedeki Türk konsolosluğuna bildirim yapılması gerekir. Alternatif olarak, yabancı makamlardan alınan evlenme belgesinin Türkiye'de tescil ettirilmesi de mümkündür. Bu işlemlerin ayrıntısına "yabancı uyruklu kişi ile evlilik işlemleri" başlıklı çalışmamızda yer verilmiştir.
Eşlerin Aile Birliği İçinde Yaşaması
Kanunun aradığı bir diğer unsur, eşlerin fiilen aile birliği içinde hayat sürmesidir. Bu koşul, evliliğin sırf vatandaşlık amacıyla şeklen kurulmuş bir yapı olmadığını göstermeye hizmet eder.
Eşlerin belirli dönemlerde ayrı adreslerde bulunması, tek başına evliliğin sahte olduğu sonucunu doğurmaz. Yetkili makamlar bu noktada kapsamlı bir tarama ve soruşturma yürütür. Ortak kira sözleşmesi, birlikte edinilmiş taşınmaza ilişkin tapu kaydı, aynı adreste ikamet edildiğini ortaya koyan resmi kayıtlar ve benzeri belgelerle durumun ispatlanması mümkündür.
DİKKAT: Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin vefat etmesi halinde talep geçerliliğini sürdürür; bu ihtimalde aile birliği içinde yaşama koşulu ayrıca aranmaz.
Evlilik Birliğiyle Bağdaşmayan Davranışlardan Kaçınılması
İdare, başvuruyu değerlendirirken eşlerin evlilik birliğiyle örtüşmeyen bir faaliyet içinde bulunup bulunmadığını da inceler. Boşanma sebebi sayılan fuhuş, fuhşa aracılık etme veya evlilik dışı açık ilişkiler gibi durumlar evlilik devam ederken yaşanmışsa, vatandaşlık talebi olumsuz sonuçlanır.
DİKKAT: Bu nitelikteki davranışlar evlilikten önceki döneme aitse, başvuru üzerinde bir etkisi olmaz. Belirleyici olan, söz konusu fiillerin evlilik süresi içinde gerçekleşmemiş olmasıdır; aksi halde talep reddedilir.
Milli Güvenlik ve Kamu Düzeni Yönünden Engel Bulunmaması
Son koşul, başvuran yabancının milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından bir sakınca oluşturmamasıdır. Bu husus, kişi hakkında yürütülen arşiv araştırmasıyla belirlenir.
Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik uyarınca, ilgili kurumların yaptığı inceleme aşağıdaki hallerden birini ortaya çıkarırsa başvuru reddedilir:
- Silah ya da uyuşturucu madde kaçakçılığında, insan kaçakçılığında veya insan ticaretinde rol almak; bu faaliyetleri yürütenlerle bağlantı içinde olmak,
- Casusluk, isyan ve vatana ihanet niteliğindeki suçlara iştirak etmek,
- Anayasa ile kurulmuş devlet düzenini ortadan kaldırmaya yönelik faaliyet yürütmek, bu faaliyeti sürdürenlerle işbirliğine girmek ya da onlara maddi destek sağlamak,
- Ülkenin ve milletin bölünmez bütünlüğüne karşı, yurt içinde veya yurt dışında, 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarla bağlantılı faaliyette bulunmak.
Yukarıda sıralananlar dışında kalan başka gerekçelerle de yabancı eşin milli güvenlik veya kamu düzeni yönünden engel taşıdığı sonucuna varılabilir. Hangi durumların bu çerçevede değerlendirileceği konusunda yetkili makamlara takdir yetkisi tanınmıştır.
Sayılan koşullardan herhangi birinin eksik kalması, başvurunun reddiyle sonuçlanır. Bununla birlikte yabancı, kanunun öngördüğü diğer vatandaşlık kazanma yollarından birinin şartlarını taşıyorsa o yoldan talepte bulunabilir. Kanunda düzenlenen bütün kazanma biçimleri "Türk vatandaşlığı nasıl alınır" başlıklı çalışmamızda topluca değerlendirilmiştir.
Başvuru Nereye ve Nasıl Yapılır?
Talep, Türkiye'den iletilecekse yabancının bulunduğu yer valiliğine bağlı il nüfus müdürlüğüne, yurt dışından iletilecekse Türk dış temsilciliklerine gerekli evrakın sunulmasıyla dosyalanır.
Başvurunun bizzat yapılması mümkün olduğu gibi, özel vekaletname düzenlenerek avukat eliyle de yürütülebilir. Ergin olmayan ya da ayırt etme gücü bulunmayan kişiler adına ise veli veya vasi hareket eder.
Son dönemdeki düzenlemelerle, Türkiye'den yapılacak başvurular için 99 ile başlayan yabancı kimlik numarası kullanılarak e-Devlet üzerinden ön başvuru yapılabilmektedir. Ön başvuru, veri girişinden ve sonradan ek belge istenmesinden kaynaklanan gecikmeleri azaltarak sürecin kısalmasına imkân tanır.
Başvuruda İstenen Belgeler
İl nüfus müdürlüklerine sunulması gereken belgeler önceden belirlenmiştir. Yabancının kişisel durumuna göre yetkili makamlar bunlara ek evrak da talep edebilir. Dosyada bulunması beklenen belgeler genel olarak şu şekildedir:
- Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığının kazanılmasına ilişkin başvuru formu (Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün internet sitesinde yayımlanan Vat-6 formu),
- Başvuran yabancıya ait iki adet biyometrik fotoğraf,
- Uyruğu ortaya koyan pasaport ya da pasaport yerine geçen belge,
- Yabancının nüfus bilgilerinin tamamını gösteren belge,
- Türkiye'de oturuluyorsa geçerliliğini koruyan ikamet izni belgesi,
- Yabancı hakkında bir suç nedeniyle verilmiş mahkeme kararı varsa bu kararın onaylı sureti,
- Doğum tarihinde ay ve gün bilgisi eksikse, tarihin tamamlanması amacıyla vatandaşı olduğu ülkenin yetkili makamlarından alınacak belge; bu belge sağlanamıyorsa 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 39. maddesi uyarınca işlem yapılmasını kabul ettiğine dair imzalı beyan,
- Harç ile hizmet bedelinin yatırıldığını gösteren makbuz.
Bu evrakın bir bölümü yurt dışındaki makamlardan temin edilmek zorundadır. Pasaport, nüfus kaydı ve mahkeme kararı örneği gibi yabancı ülkeden gelen belgelerin noter onaylı ve Türkçeye tercüme edilmiş olması aranır.
Belgelerin usulüne uygun biçimde tamamlanamaması halinde dosya ilerleyemez. Bu tablo hem zaman kaybına hem de olumsuz sonuç alınmasına yol açabildiğinden, sürecin yabancılar hukuku alanında deneyimli bir hukukçu eşliğinde yürütülmesi yerinde olur.
DİKKAT: Vatandaşlık talebinde bulunan yabancının herhangi bir suçtan 6 aydan fazla ceza almış olması, başvurunun reddi sonucunu doğurur. Taksirle işlenen suçlar bu değerlendirmenin dışında tutulur.
Başvuru Sürecinin Aşamaları
İnceleme zinciri, talebin Türkiye'den mi yoksa yurt dışından mı iletildiğine göre farklı işler. Her iki ihtimalde de bilgi ve belgelerin ilgili makama ulaşmasıyla birlikte değerlendirme başlar.
Başvurunun yapıldığı idari birim, öncelikle koşulların karşılanıp karşılanmadığını inceler. Eksiklik saptanırsa talep reddedilir; değerlendirme olumlu sonuçlanırsa yabancı adına bir vatandaşlık dosyası oluşturularak Bakanlığa iletilir. Aşamaların ayrıntısı aşağıdadır.
Türkiye'den Yapılan Başvurularda İşleyiş
Yurt içi başvurular, gerekli bilgi ve belgelerin eksiksiz olarak il nüfus müdürlüğüne teslim edilmesiyle tamamlanmış olur. Bu andan itibaren yetkili makamların değerlendirmesi devreye girer.
Evrakta bir eksik bulunması halinde durum başvurana bildirilir ve tamamlanması istenir. Ardından dosya, gerekli araştırmanın yapılabilmesi için il emniyet müdürlüğüne aktarılır.
İl emniyet müdürlüğü; yabancının kamu düzeni ve güvenliği bakımından bir tehdit oluşturup oluşturmadığını, eşler arasında aile birliğinin fiilen kurulup kurulmadığını ve evlilik birliğiyle bağdaşmayan fuhuş benzeri davranışların bulunup bulunmadığını soruşturur.
Milli güvenlik ve kamu düzeni yönünden bir sakınca olup olmadığının saptanabilmesi için Emniyet Genel Müdürlüğü ile Milli İstihbarat Teşkilatı'ndan arşiv taraması talep edilir.
Soruşturma tamamlandığında yabancı hakkında bir tutanak hazırlanır ve dosya nüfus müdürlüğüne iade edilir.
Bu aşamada devreye giren Vatandaşlık İnceleme ve Araştırma Komisyonu, dosyayı inceleyerek mevcut verileri değerlendirir. Komisyon ayrıca evliliğin gerçekliğini test etmek amacıyla mülakat yapar; başvuran ile eşi hem ayrı ayrı hem birlikte dinlenir. Görüşmelerin ardından eşler hakkında düzenlenen değerlendirme raporları dosyaya konulur.
Komisyon aşaması tamamlanan dosya nihayet Bakanlığa gönderilir. Bakanlığın yaptığı değerlendirme olumlu sonuçlanırsa yabancı Türk vatandaşlığını kazanır.
Yurt Dışından Yapılan Başvurularda İşleyiş
Yurt dışındaki yabancılar talebini, bulundukları ülkedeki Türk dış temsilciliğine iletir. Bilgi ve belgelerin ilgili makama sunulmasının ardından değerlendirme başlar.
Bu süreçte konsolosluk işlemlerinden sorumlu muavin konsolos ya da daha üst düzeydeki bir yetkili, yabancıyı ve eşini önce ayrı ayrı, sonra birlikte mülakata alır. Görüşmede evliliğin gerçek bir aile birlikteliğine dayanıp dayanmadığı araştırılır ve varılan olumlu veya olumsuz sonuç mülakat formuna işlenir.
Sonraki adımda, yabancının bulunduğu ülkenin yetkili makamlarından adli sicil kaydı istenir. Aynı şekilde, Türk vatandaşı eşle yapılan evliliğin resmi kayıtlarda yer alıp almadığı araştırılır; elde edilen bilgi ve belgeler dosyaya eklenerek karar alınmak üzere Bakanlığa gönderilir. Nihai karar Bakanlıkça verilir.
İster yurt içinden ister yurt dışından yapılsın, sürecin yakından izlenmesi büyük önem taşır. Usul işlemlerinde, evrakta veya koşullarda ortaya çıkacak bir eksiklik hem zaman hem masraf kaybına yol açabildiğinden, adım atmadan önce alanında uzman bir hukukçudan görüş alınması tavsiye edilir.
Sürecin Sonuçlanma Süresi
Evlilik esasına dayalı vatandaşlık başvuruları ortalama 8-10 ay içinde sonuca bağlanmaktadır.
Belgelerin baştan eksiksiz hazırlanması, komisyon mülakatlarında şüphe uyandıran bir tablonun ortaya çıkmaması ve dosyanın titizlikle takip edilmesi halinde sürecin daha kısa sürede tamamlandığı da görülmektedir.
Kazanılan Vatandaşlığın İptali
Evlilik yoluyla elde edilen vatandaşlık, belirli durumlarda geri alınabilir. Özellikle başvuru sırasında gerçeğe aykırı beyanda bulunulduğunun ya da sahte belge sunulduğunun sonradan anlaşılması, iptal sonucunu doğurur.
İptal kararını verecek makam, başvurunun vaktinde hangi mercie yapıldığına göre belirlenir. İçişleri Bakanlığı bu doğrultuda yabancı hakkında bir araştırma yürütür ve iptal konusunda karara varır.
Vatandaşlığı çeşitli gerekçelerle iptal edilen yabancının elinde hukuki başvuru yolları bulunur; ilgili kişi bu karara itiraz edebileceği gibi iptal davası da açabilir. Konunun ayrıntısı "Türk vatandaşlığının iptali" başlıklı çalışmamızda incelenmiştir.
Ret Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Evlilik yoluyla vatandaşlık talepleri; aranan koşulların karşılanmaması, sunulan evrakta eksiklik bulunması, idarenin tanıdığı süre içinde bu eksikliğin giderilmemesi veya mülakatların olumsuz sonuçlanması gibi nedenlerle reddedilebilir. Ret halinde karar, yabancıya ya da vekiline tebliğ edilir.
Olumsuz karara karşı iki yol açıktır: yetkili makama itiraz edilebilir veya idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Her iki yol için öngörülen süre, ret kararının tebliğini izleyen günden başlayarak 60 gündür.
Doğrudan iptal davası açmak mümkün olduğu gibi, ilk aşamada idareye başvurup itiraz yolunu denemek de tercih edilebilir. Her iki ihtimalde de talep dilekçeyle ileri sürülür.
Ret gerekçeleri, karara karşı başvurulacak hukuki yollarda gözetilmesi gereken noktalar, süreler ve konuya ilişkin diğer başlıklar "Türk vatandaşlığı başvurusunun reddi" adlı çalışmamızda ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.
Sonuç
Evlilik esasına dayanan vatandaşlık talepleri, idarenin uzun ve çok aşamalı bir denetime tabi tuttuğu konular arasında yer alır. Bu tür başvuruların uzun bir bekleyişin ardından tamamlandığı, kimi zaman da olumsuz sonuçlandığı görülebilmektedir. Benzer sorunlarla karşılaşmamak için sürecin baştan doğru kurgulanması önem taşır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Evlilik yoluyla vatandaşlık dosyaları, teknik bir evrak işi gibi görünse de esasen bir ispat meselesidir. İdarenin denetlediği asıl unsur nikâhın varlığı değil, aile birliğinin fiilen kurulmuş olmasıdır. Bu nedenle dosyanın, üç yıllık dönem boyunca eşlerin ortak yaşamını somut biçimde ortaya koyan kayıtlarla desteklenmesi, mülakat aşamasında ortaya çıkabilecek tereddütleri baştan azaltır.
Sürecin bir diğer kritik boyutu, olumsuz karar ihtimaline karşı zamanında hareket edilmesidir. Altmış günlük süre kaçırıldığında dava yolu kapanır; bu nedenle tebliğ tarihinin doğru saptanması belirleyicidir. Somut bir dosyada yol haritası belirlenirken özellikle şu başlıklar öne çıkar:
- Üç yıllık sürenin başvuru tarihi itibarıyla dolduğunun ve evliliğin hâlen devam ettiğinin belgeyle gösterilmesi,
- Ortak ikamet, kira sözleşmesi, tapu kaydı ve benzeri delillerin başvurudan önce derlenmesi,
- Yurt dışında kurulan evliliklerin konsolosluk bildirimi veya tescil işlemiyle Türk hukuku bakımından kayda geçirilmiş olması,
- Yabancı ülkeden temin edilecek evrakın noter onayı ve Türkçe tercüme koşullarını karşılaması,
- Adli sicil kaydında yer alan mahkûmiyetlerin süre ve suç niteliği yönünden önceden değerlendirilmesi,
- Ret kararının tebliğinden itibaren işleyen altmış günlük sürenin takvime bağlanması.
Independent Legal, yabancılar hukuku alanında vatandaşlık başvurularının hazırlanmasından ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ve iptal davası süreçlerine kadar danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.