Türkiye'de çalışma izni rejimi kural olarak yabancılar arasında ayrım gözetmez; ancak Türk soyundan geldiği belgelenen kişiler bakımından hem izin verilecek meslek alanı hem de başvurunun değerlendirilme biçimi bakımından ayrı bir düzenleme benimsenmiştir. Bu statü, uygulamada göz ardı edildiğinde ciddi bir avantajın kullanılmadan kalmasına yol açmaktadır.
Statünün sağladığı kolaylıklardan yararlanabilmek, kişinin kendi beyanına değil resmi belgelerle ortaya konan bir tespite bağlıdır. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü nezdinde tutulan özel kütüğe kayıt yaptırılmadığı sürece, Türk soylu olmanın çalışma hayatına yansıyan bir sonucu doğmaz.
Aşağıda, Türk soylu yabancı kavramının hukuki çerçevesini, bu kişilere tanınan muafiyetleri, yönetmelikte aranan şartları, başvuruda sunulacak evrakı, yabancılara mahsus kimlik belgesinin alınma usulünü, izin süresinin uzatılmasını ve ret kararına karşı işletilecek hukuki yolları ele alıyoruz.
Türk Soylu Yabancı Kavramı
Mevzuatta Türk soylu yabancının kimleri kapsadığına dair bir tanım yer almamaktadır. Bu boşluk nedeniyle iç hukuk bakımından netleşmiş bir ölçüt bulunmamakta, kimlerin bu statüde sayılacağının belirlenmesinde idareye geniş bir takdir alanı tanınmış olmaktadır.
İçişleri Bakanlığı'nın bugüne kadarki uygulamasına bakıldığında Batı Trakya Türkleri, Bulgaristan Türkleri, Kırım Tatarları, Ahıska Türkleri ve Uygur Türklerinin Türk soylu kabul edildiği görülmektedir.
Başvuru aşamasında belirleyici olan husus, ilgilinin Türk soyundan geldiğinin tereddüde yer bırakmayacak şekilde ortaya konması ve bu durumun belgeyle kanıtlanmasıdır. İspat yükünün başvurucuda olduğu bu noktada yabancılar hukuku alanında uzmanlaşmış bir avukattan destek alınması önem taşır.
Türk Soylu Olmanın Çalışma İzninde Sağladığı Avantajlar
Bu statünün ilk ve en belirgin sonucu, değerlendirme kriterlerinden muafiyettir. Türk soylu olduğunu kanıtlayan bir yabancının talebi, Bakanlıkça diğer başvurularda aranan ölçütlere uygunluk yönünden incelenmeksizin karara bağlanır.
İkinci kolaylık, yurt dışında bulunan ve Türk soylu olduğu bildirilen kişilere 3 aya kadar çalışma izni muafiyeti tanınmasıdır. Bu sayede söz konusu kişiler, ellerinde bir çalışma izni bulunmaksızın belirli bir süre Türkiye'de çalışabilmektedir.
Üçüncü ve uygulamada en çok fark yaratan sonuç ise meslek alanına ilişkindir. Kural olarak yalnızca Türk vatandaşlarının yapabileceği iş ve meslekler, Türk soylu yabancılara da açılmıştır. Bu kişiler diğer yabancılardan farklı olarak aşağıda ele alınan mesleki faaliyetleri yürütebilmekte ve bazı kamu kurum ve kuruluşlarında görev alabilmektedir.
Sayılan imkânlardan yararlanmanın ön koşulu bulunmaktadır: ilgilinin NVİ tarafından tutulan Türk soylu nüfus kütüğüne kaydolması ve yabancılara mahsus kimlik belgesini temin etmesi gerekir.
Başvuru Nasıl Yapılır?
Türk soylu yabancıların çalışma izni; e-izin sayfası üzerinden çevrimiçi başvuru yapılması, istenen evrakın sisteme yüklenmesi ve harçların ilgili banka hesaplarına yatırılması aşamalarının tamamlanmasıyla elde edilir. Çevrimiçi müracaatı yabancının kendisi değil işveren gerçekleştirir.
İşveren sisteme elektronik imzası ve KEP adresi bilgileriyle giriş yapar. Yabancı Türkiye'de bulunuyorsa başvuru formu, pasaport numarası veya 99 rakamlarıyla başlayan yabancı kimlik numarası kullanılarak doldurulur.
Yabancının yurt dışında olması halinde önce bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine çalışma izni müracaatında bulunması gerekir. Bu müracaat üzerine kendisine bir referans numarası verilir; işveren de çevrimiçi başvuru sırasında bu numarayı sisteme işler.
Bilgilerin doğru ve eksiksiz biçimde girilmesinin ardından belgeler taranarak yüklenir ve başvuru bu aşamada tamamlanmış olur. Evrakın ayrıca fiziki olarak kuruma gönderilmesine gerek yoktur.
Başvurunun tamamlanmasından sonra ödenecek harç tutarları ile banka hesap kodları işverenin sistemde kayıtlı elektronik posta adresine iletilir. Bu iletinin gönderildiği tarihten itibaren 30 gün içinde belirtilen bedellerin ilgili hesaplara ayrı ayrı yatırılması gerekir; aksi takdirde başvuru işlemden kaldırılır.
Yabancıların yararlanabileceği izin türleri ile genel başvuru prosedürüne ilişkin ayrıntılar "yabancı çalışma izni nasıl alınır" başlıklı çalışmada açıklanmaktadır.
Başvuruda Sunulacak Belgeler
İstenen evrak, talep edilen çalışma izninin türüne göre farklılık gösterir. Bununla birlikte hemen her izin türünde ortak olarak aranan bir belge grubu vardır ve bu grup, yabancıdan istenenler ile işverenden istenenler şeklinde ikiye ayrılır.
Yabancıdan talep edilen belgeler: taraflar arasında imzalanan iş sözleşmesi, biyometrik vesikalık fotoğraf, pasaport, diploma ve ilgilinin Türk soyundan geldiğini resmi makamlar nezdinde ortaya koyan belge.
İşverenden talep edilen belgeler: kuruluşun güncel sermaye ve ortaklık yapısını yansıtan Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi, son yıla ilişkin olup vergi dairesince veya yeminli mali müşavirce onaylanmış bilanço ile kâr-zarar tablosu, vergi levhası ve işyeri faaliyet belgesi.
Bu evrakın bir bölümünün yurt dışından getirilmesi gerekir. Pasaport, diploma ve Türk soyluluğu gösteren resmi belge bunun tipik örnekleridir. Söz konusu belgelerin noter onaylı Türkçe tercümesiyle ve apostil şerhi taşıyacak biçimde sunulması zorunludur; bu koşullar sağlanmadığında evrak eksik kabul edilir.
Belgelerde eksiklik ya da hata saptanması durumunda idare 30 günlük bir süre tanır. Yabancının veya işverenin bu süre içinde eksikliği tamamlaması gerekir. Süre sonunda giderilmeyen eksiklik, başvurunun reddedilmiş sayılması sonucunu doğurur.
Türk Vatandaşlarına Özgülenen Mesleklerde Aranan Şartlar
Türk soylu yabancıların bu mesleklerde çalışabilmesi için sağlaması gereken koşullar, Türk Soylu Yabancıların Türkiye'de Meslek ve Sanatlarını Serbestçe Yapabilmelerine, Kamu, Özel Kuruluş veya İşyerlerinde Çalıştırılabilmelerine İlişkin Kanunun Uygulanması Hakkındaki Yönetmeliğin 3. maddesinde sayılmıştır. Anılan maddeye göre:
- İçişleri Bakanlığınca ilgiliye süresi en az 6 ay olan bir ikamet izni verilmiş olmalıdır.
- Belirli meslek ve sanatlar bakımından özel kanunların öngördüğü niteliklerin taşındığı, yetkili Türk makamlarından temin edilecek belgelerle ortaya konmalıdır.
- Yabancı okul ya da fakültelerce düzenlenen ve öğrenim durumunu gösteren diplomaların denkliği Millî Eğitim Bakanlığına onaylatılmış olmalıdır.
- İlgilinin o mesleği icra etmesinde güvenlik yönünden bir sakınca bulunmamalı ve durum Cumhurbaşkanınca tespit edilmiş esaslara uygun olmalıdır.
- Yabancılar için açılacak özel kütüklerde nüfus kaydının tesis edildiği belgelendirilmelidir.
- Mesleki kuruluşa üyeliğin zorunlu tutulduğu hallerde bu üyelik belgelendirilmelidir.
- Yabancı ülkelerden alınan kalfalık, ustalık veya bunlara denk belgelerin denkliği konusunda, Çıraklık Kurulunun görüşü alınmak suretiyle Millî Eğitim Bakanlığınca karar verilmiş olmalıdır.
Türk soylu yabancıların bu niteliklere sahip olduklarını yetkili Türk makamlarından alacakları belgelerle ispatlamaları beklenir. Yurt dışından edinilen diploma ve benzeri belgeler ise ancak Millî Eğitim Bakanlığından denklik alınması halinde kullanılabilir.
Yabancılara Mahsus Kimlik Belgesi
Yabancılara mahsus kimlik belgesi, yalnızca Türk soylu yabancılar için düzenlenen ve yabancılar kütüğüne kaydolan kişilerin çalışabilmeleri bakımından temin etmeleri gereken bir belgedir.
Türk soylular için açılan bu kütüğe kayıt sırasında istenen evrak ve bu evrakta gözetilmesi gereken hususlar şöyle özetlenebilir:
- Vatandaşı olunan devletin konsolosluğundan alınan Türk soyluluk belgesinin aslı ya da noter onaylı örneği sunulmalıdır. Derneklerce düzenlenen belgeler ile belediyelerin beyan usulüne dayanarak verdiği belgeler bu kapsamda kabul edilmez.
- Türk soylu yabancılar için doldurulan "Yabancıların Nüfus Kayıtlarının Tesisine İlişkin Bildirim" formu gerekir; form, yerleşim yerinin bağlı olduğu Nüfus Müdürlüğünden temin edilir.
- Diploma noter ya da fakülte tarafından onaylanmış olmalıdır. Ortaöğretim ve lise belgeleri ile geçici mezuniyet belgeleri geçerli sayılmaz; yurt dışı kaynaklı diplomalarda denklik belgesinin bulunması şarttır.
- Pasaportun tercümesi yaptırılmış ve noterce onaylanmış olmalıdır.
- Forma iliştirilecek fotoğraf son 6 ay içinde çekilmiş olmalı, ekte gönderilecek 2 adet fotoğraf da bununla aynı olmalıdır.
- Evli olan Türk soylu yabancıların evlilik durumunu gösteren belgesi noter onayı taşımalıdır.
- İkamet tezkeresinin fotokopisi okunaklı ve noter onaylı biçimde verilmelidir.
- Dosyaya 2 adet fotoğraf eklenmelidir.
Bu belgelerle yapılan başvurunun olumlu sonuçlanması durumunda ilgiliye Türk soylu belgesi düzenlenir. Kimlik belgesinin alınması tek başına yeterli değildir: doktorluk, hemşirelik, avukatlık ve noterlik gibi Türk vatandaşlarına özgülenmiş mesleklerin icrası için ayrıca Bakanlıktan çalışma izni alınması gerekir.
Başvurunun Reddi ve İzlenecek Hukuki Yollar
Türk soylu yabancıların talebi, çalışma izni bakımından öngörülen ret sebeplerinden birinin veya birkaçının gerçekleşmesi durumunda reddedilir. Bunun yanı sıra başvuru sırasında uyulması zorunlu usul kurallarına riayet edilmemesi de tek başına ret sonucunu doğurabilir.
Redde İtiraz ve İptal Davası
Bakanlığın ret kararına karşı ilgililer, kararın kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içerisinde itirazda bulunabilir. İtirazlar e-izin otomasyon sistemi üzerinden iletilir. İtirazın konusunu ayrıntılı biçimde açıklayan dilekçe ile destekleyici belgelerin de elektronik imzalı olarak sisteme yüklenmesi gerekir.
Bakanlığa yöneltilen itirazın reddedilmesi halinde ilgililerin idari yargıya başvurarak iptal davası açma hakkı doğar. Ret kararına karşı işletilecek hukuki yolların ayrıntıları "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışmada ele alınmaktadır.
İzin Süresinin Uzatılması
Süre uzatma talepleri de e-çalışma sistemi aracılığıyla Bakanlığa iletilir.
Uzatma başvurusu, çalışma izni süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren yapılabilir ve her hâlükârda izin süresi sona ermeden tamamlanmalıdır. Sürenin geçmesinden sonra iletilen talepler işleme alınmaz.
Uzatma talebinde bulunan Türk soylu yabancılar bakımından bir geçiş imkânı öngörülmüştür: işin niteliğinin değişmemiş olması koşuluyla, çalışma izni süresinin bittiği tarihten itibaren 90 günü geçmemek üzere izin bu süreyle sınırlı olarak devam edebilir.
Uzatma Talebinin Reddi
Uzatma başvurusu, müracaatta uyulması gereken usul kurallarına aykırı davranılması halinde reddedilir. Aynı şekilde talebin uluslararası işgücü politikasıyla bağdaşmaması da ret gerekçesi oluşturabilir.
Bakanlığın uzatma talebini reddetmesi durumunda ilgililer bu karara itiraz edebilecekleri gibi doğrudan iptal davası da açabilirler. İtiraz ve dava süreci, ilk başvurunun reddinde uygulanan prosedürle aynı biçimde yürütülür.
Başvuru Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
Türk soylu yabancıların çalışma izni talebi yaklaşık 30 gün sürer. Başvurunun yapıldığı makamdaki iş yoğunluğu ya da dosyadaki eksiklikler bu sürenin uzamasına yol açabilir.
Harç ve Masraflar
Türk soylu yabancıların çalışma iznine ilişkin harç ve masraflarda 2023 yılı için geçerli olan tutarlar esas alınır; bununla birlikte açıklanan miktarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
Ödemenin zamanında yapılması usul bakımından kritik önemdedir. Bildirim tarihinden itibaren 30 gün içerisinde istenen harç ile değerli kâğıt bedelinin yatırılmaması halinde başvuru işlemden kaldırılır. Bu nedenle ödeme bildirimi ulaştıktan sonra, otuz günlük süre içinde harç ve değerli kâğıt bedelinin ayrı ayrı yatırılmış olmasına dikkat edilmelidir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Türk soylu statüsü, çalışma izni sürecinde diğer yabancılara göre kayda değer bir ayrıcalık sağlar; ancak bu ayrıcalık kendiliğinden işlemez. Statünün hukuken sonuç doğurabilmesi, konsolosluk belgesinden nüfus kütüğüne kayda ve oradan yabancılara mahsus kimlik belgesine uzanan zincirin eksiksiz tamamlanmasına bağlıdır. Uygulamada karşılaşılan olumsuz sonuçların önemli bir bölümü, bu zincirin bir halkasının atlanmasından kaynaklanmaktadır.
Süreçlerin çoğu kısa ve kesin sürelere bağlandığından, takvimin baştan kurulması ayrıca önem taşır. Somut bir dosyada şu başlıkların gözetilmesini öneriyoruz:
- Türk soyluluğun, kabul edilmeyen belge türlerine başvurulmadan konsolosluk kaynaklı resmi belgeyle ortaya konması
- Nüfus kütüğüne kayıt ile yabancılara mahsus kimlik belgesinin, çalışma izni talebinden önce tamamlanması
- Yurt dışı kaynaklı diploma ve mesleki yeterlilik belgeleri için denklik işlemlerinin önceden yürütülmesi
- Apostil şerhi ve noter onaylı tercüme koşullarının her belge bakımından ayrı ayrı denetlenmesi
- Harç ve değerli kâğıt bedelinin, bildirimden itibaren otuz günlük süre içinde ayrı ayrı yatırılması
- İzin bitimine altmış gün kala uzatma takviminin başlatılması ve ret halinde otuz günlük itiraz süresinin kaçırılmaması
Independent Legal, Türk soylu yabancıların statü tespitinden çalışma izni başvurusuna ve ret kararlarına karşı yürütülecek itiraz ile iptal davası süreçlerine kadar yabancılar hukuku alanında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.