Sonradan kazanılan Türk vatandaşlığı, her koşulda kalıcı bir statü sağlamaz. Belirli hallerde vatandaşlık kararı geri alınabilir ve kişi yeniden yabancı konumuna döner. Böyle bir kararla karşılaşan kişinin elinde hem idari itiraz hem de iptal davası imkânı bulunur.
Ne var ki izlenecek yol, iptalin dayandığı sebebe göre şekillenir. Bu bilgi notunda iptalin hangi hallerde gündeme geldiğini, kararın hukuki sonuçlarını, malların tasfiyesine ilişkin özel düzenlemeyi ve karara karşı işletilebilecek hukuki mekanizmaları ele alıyoruz.
İptal Sebepleri
Vatandaşlık kararının iptali, temelde iki davranışa bağlanmıştır: başvuru sırasında gerçeğe aykırı beyanda bulunulması ya da vatandaşlığın kazanılmasında belirleyici olan hususların saklanması. Düzenleme, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 31. maddesinde yer almaktadır:
Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 31
"Türk vatandaşlığını kazanma kararı; ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda vuku bulmuş ise kararı veren makam tarafından iptal edilir"
Hükmün uygulanmasında iki ölçüt öne çıkar. Yalan beyanın iptale dayanak oluşturabilmesi için bilerek yapılmış olması aranır. Gizleme halinde ise saklanan hususun, başvurunun sonucunu etkileyecek nitelikte, yani önemli olması gerekir.
İptalin gündeme gelebilmesi için yabancının gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun, sahte belge sunduğunun ya da önemli bilgileri sakladığının sonradan anlaşılması gerekir. Böyle bir durumda Bakanlık konuyu soruşturmaya alır; yürütülen araştırma ve soruşturma sonucunda bu hususlar kanıtlanırsa vatandaşlık kararı iptal edilir.
İptal yetkisi, vatandaşlığın kazanılmasına karar vermiş olan makama aittir. Kararın dayandığı sebeplerin somut delillerle ortaya konması zorunludur; yalnızca ihtimallere dayanılarak tesis edilen iptal kararları hukuken geçerli değildir.
Kararın Geçerliliği ve Doğurduğu Sonuçlar
İptal kararının hukuka uygunluğu, Bakanlıkça usulüne uygun bir soruşturma yürütülmesine, iptal sebeplerinin bu soruşturmayla tespit edilmesine ve kararın bu tespite dayandırılmasına bağlıdır. Karar, verildiği tarihten itibaren hüküm doğurur.
İptal bakımından herhangi bir süre sınırı öngörülmemiştir. Dolayısıyla iptali gerektiren sebepler aradan uzun yıllar geçtikten sonra ortaya çıksa dahi vatandaşlık kararı geri alınabilir.
Kararın başlıca sonuçları şu şekildedir:
- Kişi Türk vatandaşı sıfatını yitirir ve yabancı statüsüne geçer.
- Vatandaşlığı iptal edilen kişiye bağlı olarak vatandaşlık kazanmış eş ve çocuklar da bu statüyü kaybeder; buna karşılık evlenme yoluyla vatandaşlık kazanan eş ile vatandaşlığın kazanılmasından sonra dünyaya gelen çocuk bakımından kayıp söz konusu olmaz.
- İptal kararı, kendiliğinden sınır dışı edilme sonucunu doğurmaz. İlgili kişi 6458 sayılı Kanun çerçevesinde ülkede ikamet edebilir ve yabancılara tanınan haklardan yararlanmayı sürdürebilir.
- Vatandaşlığın kazanıldığı tarih ile iptal tarihi arasında kalan dönemde kişinin Türk vatandaşı sıfatıyla yaptığı hukuki işlemler geçerliliğini korur.
- Somut duruma göre, vatandaşlığı iptal edilen kişinin Türkiye'deki malvarlığının tasfiyesi gündeme gelebilir.
Malların Tasfiyesi
Vatandaşlığı iptal edilen her kişinin malvarlığı tasfiyeye tabi tutulmaz. Tasfiyeden söz edilebilmesi için bu hususa iptal kararında ayrıca yer verilmiş olması gerekir.
Tasfiye yükümlülüğü doğan kişilerin bu işlemi en geç 1 yıl içinde tamamlaması beklenir. Süre içinde tasfiye gerçekleştirilmezse, artık yabancı konumundaki kişinin malları Hazine eliyle sattırılır. Satıştan elde edilen bedel, ilgililerin nam ve hesabına kamu haznedarlığı sistemine dahil bir kamu bankasına yatırılır.
Tasfiye, ekonomik boyutu kadar hukuki boyutuyla da teknik ayrıntı barındıran zorlu bir süreçtir. Bu nedenle sürecin yabancılar hukuku alanında uzman bir avukatın desteğiyle yürütülmesinde önemli yarar bulunur.
DİKKAT: Vatandaşlığı iptal edilen kişi bu karara karşı yargı yoluna başvurursa, malların tasfiyesi davanın sonuçlanmasına kadar bekletilir. TVK m. 33/2'de yer alan bu düzenleme, yargı sürecinin mümkün olan en kısa sürede başlatılmasını pratik açıdan kritik hale getirir.
İptal Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Vatandaşlığın iptaline ilişkin karara karşı hem idari itiraz hem de yargı yolu açıktır. Türkiye'de kalmayı sürdürmek isteyen yabancıların bu mekanizmaları işletmesi gerekir.
Yetkili Makama İtiraz
İlk seçenek, kararı veren makama itirazda bulunmaktır; bu makam vatandaşlığın iptaline karar veren İçişleri Bakanlığıdır. İtirazın, iptal kararının ilgiliye tebliğini izleyen günden başlayarak 60 gün içinde yapılması gerekir.
İtirazın olumsuz sonuçlanması durumunda iptal davası yolu açılır. Bakanlığın 30 gün boyunca yanıt vermemesi de talebin reddi anlamına gelir ve dava açılabilir. Bununla birlikte itiraz aşaması hiç işletilmeden doğrudan dava yoluna gidilmesi de mümkündür.
İptal Davası
İptal davası, kararın yabancıya tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde açılır. Dilekçede, iptal kararının hangi yönlerden hukuka aykırı olduğu açık ve gerekçeli biçimde ortaya konmalıdır.
Yukarıda değinildiği üzere, iptal kararına karşı dava açılması halinde Türkiye'deki malların bir yıl içinde tasfiye edilmesi yükümlülüğü ertelenir ve bu yükümlülük dava sonuçlanıncaya kadar askıda kalır.
Mahkeme, iptal gerekçelerini ve olayın kendine özgü koşullarını inceleyerek kararın hukuka uygun olup olmadığını değerlendirir ve nihai hükmünü kurar. İtiraz ve dava süreçlerine ilişkin ayrıntılar, Türk vatandaşlığı başvurusunun reddine itiraz ve iptal davası başlıklı çalışmada açıklanmıştır; ret kararı ile iptal kararına karşı izlenecek prosedür aynıdır.
Vatandaşlığı iptal edilen kişinin elindeki tek imkân bu iki yol değildir. Gerekli koşulları taşıması halinde yeniden vatandaşlık başvurusunda bulunabilir. Vatandaşlığın kazanılmasına imkân veren tüm haller, Türk vatandaşlığı nasıl alınır başlıklı çalışmada ele alınmaktadır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
İptal kararına karşı açılacak davada görevli ve yetkili mahkeme Ankara idare mahkemeleridir. Davanın doğru mahkemede açılması bu nedenle özel önem taşır; aksi halde ek masraf ve zaman kaybı doğabilir.
Sürecin Uzunluğu
İtiraz ve iptal davası süreci ortalama 1 yıl kadar sürmektedir.
Bu süre kesin değildir; iptalin dayandığı sebeplere, mahkemelerin iş yüküne ve davacının süreçteki tutumuna göre değişkenlik gösterebilir.
Sonuç
Vatandaşlık kararının iptali, kişinin Türkiye'deki hukuki konumunu kökten değiştiren ağır sonuçlar doğurur. Kararın haksız olduğu kanaatinde olanların itiraz ve dava imkânlarını etkin biçimde kullanması gerekir. Bu da usul işlemlerine, sürelere ve dilekçe hazırlığına titizlikle yaklaşmayı gerektirir. Sorun yaşanmaması bakımından yabancılar hukuku alanında uzman bir avukattan destek alınması yerinde olur.
Independent Legal Değerlendirmesi
İptal dosyalarında belirleyici olan husus, çoğu zaman iptal sebebinin varlığı değil, bu sebebin idarece somut delillerle ispatlanıp ispatlanmadığıdır. Yalan beyanın bilerek yapıldığı ya da gizlenen hususun başvuru bakımından önem taşıdığı ortaya konamıyorsa, karar hukuka aykırılık yönünden ciddi biçimde tartışılabilir hale gelir.
Sürecin ikinci kritik boyutu tasfiyedir. Dava açılmasıyla birlikte tasfiye yükümlülüğünün ertelenmesi, yargı yoluna erken başvurmanın yalnızca usuli değil ekonomik bir sonucu da olduğunu gösterir.
Somut bir dosyada öncelikle şu başlıklar denetlenmelidir:
- İptal kararının dayandığı beyan ya da belgenin tek tek tespit edilerek delil değerinin sorgulanması,
- Gizlendiği ileri sürülen hususun başvurunun sonucunu gerçekten etkileyip etkilemediğinin değerlendirilmesi,
- Eş ve çocukların statüsünün, kayıptan etkilenip etkilenmedikleri yönünden ayrı ayrı incelenmesi,
- Tasfiye yükümlülüğünün karar metninde yer alıp almadığının kontrolü ve süre yönetiminin planlanması,
- 60 günlük itiraz ve dava sürelerinin, tebliğ tarihi esas alınarak takvimlenmesi,
- Davanın Ankara idare mahkemelerinde açılacağının gözden kaçırılmaması.
Independent Legal, vatandaşlık kararının iptaline ilişkin uyuşmazlıklarda idari itiraz aşamasından iptal davasının takibine kadar sürecin bütününde danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.