Bir uyuşmazlık yurt dışındaki bir mahkemede karara bağlanmış olsa dahi, o karar Türk hukuk düzeni bakımından kendiliğinden hüküm doğurmaz. Yabancı ilamın Türkiye'de sonuç üretebilmesi, ayrı bir yargılamayla mümkündür. Tanıma ve tenfiz davası tam olarak bu köprüyü kurar ve uygulamada yabancılık unsuru taşıyan dosyaların en sık başvurulan araçlarından biridir.
Kurumun iki ayrı işlevi vardır. Tanıma, yabancı ilamın Türkiye'de kesin hüküm ve kesin delil niteliği kazanmasını sağlar; tenfiz ise buna ek olarak kararın icra edilebilmesinin önünü açar. Hangi yolun izleneceği, ilamın içeriğine ve hak sahibinin ihtiyacına göre belirlenir.
Bu bilgi notunda davanın hukuki dayanağını, aranan ön ve esas şartlarını, zamanaşımı bakımından ortaya çıkan farklı ihtimalleri, boşanma kararlarına özgü uygulamayı, görevli ve yetkili mahkemeyi, taraf teşkilini, dosyaya konulacak belgeleri, masraf kalemlerini, yargılama süresini, kararın doğurduğu sonuçları ve kanun yollarını sırasıyla değerlendiriyoruz.
Tanıma ve Tenfiz Davası Nedir?
Yabancı mahkemelerin özel hukuk uyuşmazlıklarında kurduğu hükümlerin ülkemizde sonuç doğurabilmesi ya da icra edilebilmesi için Türk mahkemelerinde açılan davalar, tanıma ve tenfiz davası adını taşır. Dava sonucunda yabancı ülkede verilmiş bir hüküm, Türk hukuk düzeninde sonuç doğurabilir hale gelir.
Uygulamada sıkça karşılaşılan bu dava türü, sınır aşan hukuki ilişkilerin doğurduğu somut ihtiyaçları karşılar. Konuya ilişkin temel düzenlemeler 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'da yer almaktadır.
DİKKAT: Yurt dışı bağlantısı bulunması nedeniyle bu davada usuli işlemler ayrı bir titizlik gerektirir. Belge temini, tercüme, onay ve tebligat aşamalarında yapılan hatalar dosyanın esasa girilmeden sonuçlanmasına yol açabilir.
Davanın Pratik Gerekliliği
Yabancı mahkemenin kararı, tek başına Türkiye'de bir anlam ifade etmez. Bu nedenle tanıma veya tenfiz yoluna başvurulması çoğu olayda zorunluluk halini alır.
Somut bir örnekle açıklamak gerekirse: Almanya'da boşanmış bir kişi, bu kararı Türkiye'de tanıtmadığı ve nüfusa tescil ettirmediği sürece Türk hukuku bakımından evli sayılmaya devam eder.
Bu tablonun doğurduğu sonuçlar ağırdır. Evlilik birliğinden kaynaklanan yükümlülükler devam eder, eş mirasçılık sıfatını korur, çocuğun velayetine ilişkin uyuşmazlıklar ortaya çıkar ve kişi çeşitli haklardan yararlanamaz hale gelir. Benzer bir tablo, tanınmamış ya da tenfiz edilmemiş hemen her yabancı ilam bakımından gündeme gelebilir.
Davada Aranan Şartlar
Aranan koşullar iki grupta toplanır: davanın görülebilmesi için baştan bulunması gereken ön şartlar ve esasa ilişkin ikincil şartlar.
Bu noktada temel bir sınır bulunur. Türk mahkemesi, tanıma tenfiz yargılamasında yabancı kararın içerik yönünden doğru olup olmadığını inceleyemez; hükmün hukuki isabetini denetleyemez. Uygulamada bu sınıra revizyon yasağı adı verilir.
Mahkemenin yapacağı denetim, aşağıda açıklanan koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğiyle sınırlıdır. Koşullar sağlanmışsa, somut olayın niteliğine göre tanıma ya da tenfiz kararı verilmesi zorunludur.
Ön Şartlar
İlk ve zorunlu koşul, ortada bir yabancı mahkeme ilamının bulunmasıdır. Yabancı idari makamlarca tesis edilen işlemler bu davaya konu olamaz. Bununla birlikte merciin adının mahkeme olması şart değildir; hukuki niteliği itibarıyla mahkeme özelliği taşıyan bir organın verdiği karar yeterlidir. Buna karşılık bir mahkemeden çıkmış olsa dahi ilam niteliği taşımayan kararlar dava konusu yapılamaz.
İkinci olarak kararın hukuk davalarına ilişkin olması gerekir. Yabancı ceza mahkemelerince verilen cezalar ve cezaya bağlı yan hükümler Türkiye'de tanıma tenfize konu edilemez. Belirleyici olan mahkemenin sıfatından çok, hükmün özel hukuk alanına girmesidir.
Üçüncü olarak yabancı ilamın kesinleşmiş olması aranır. İstinaf aşamasında bulunan, başka bir üst mercide incelenmeye devam eden ya da bu aşamaya henüz gelmemiş olmakla birlikte başvuru süreleri dolmamış kararlar dava konusu yapılamaz. Kesinleşmenin gerçekleşip gerçekleşmediği ise kararı veren mahkemenin tabi olduğu ülke hukukuna göre saptanır.
Esasa İlişkin Şartlar
Esasa ilişkin koşullar dört başlıkta toplanır: mütekabiliyet, münhasır yetkinin aşılmamış olması, kamu düzenine aykırılık bulunmaması ve savunma hakkının ihlal edilmemiş olması. Bunlardan mütekabiliyet yalnızca tenfiz bakımından aranır; tanıma talebinde bu koşul gerekmez. Diğer üç koşul ise her iki yol için de geçerlidir.
Mütekabiliyet kavramı karşılıklılığı ifade eder; kararı tenfiz edilecek devletin de Türk yargı kararlarına aynı muameleyi göstermesi esasına dayanır. Bu karşılıklılığın fiili uygulamadan, bir kanun hükmünden ya da uluslararası bir anlaşmadan kaynaklanması arasında fark yoktur; önemli olan karşılıklılığın mevcut olmasıdır.
Bir Türk mahkeme kararının usuli ya da başka bir gerekçeyle yabancı ülkede tanınmamış veya tenfiz edilmemiş olması, tek başına karşılıklılığın bulunmadığı sonucunu doğurmaz. Burada aranan, kanuni ya da fiili düzeyde sistematik bir karşılıklılıktır.
İkinci koşul münhasır yetkiyle ilgilidir. Yabancı ilam, Türk yargısının münhasır yetkisine giren bir konuda verilmişse talep reddedilir. Bazı kesin yetki kuralları bu kapsamda değerlendirilir. Sözgelimi bir taşınmazın aynına dair uyuşmazlıklarda münhasır yetki bulunur; bu nedenle söz konusu türden yabancı ilamlar için tanıma tenfiz yoluna gidilemez. Aynı durum İcra ve İflas Kanunu'ndan doğan davalar için de geçerlidir. Bazı iş hukuku ve tüketici uyuşmazlıkları da münhasır yetki nedeniyle bu davanın kapsamı dışında bırakılmıştır.
Üçüncü koşul, yabancı hükmün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamasıdır. Kamu düzenine aykırılık; toplumun genel adap ve ahlak anlayışına, kanunların dayandığı temel adalet düşüncesine ya da Anayasa'nın temel ilkelerine aykırılık gibi hallerden doğar. Bu ölçüt değerlendirilirken esas alınan nokta, ilgili kararın tanınması veya tenfizi halinde ortaya çıkacak sonuçtur.
Dördüncü koşul savunma hakkına ilişkindir. Yabancı mahkeme kararı verilirken tarafların savunma hakkına riayet edilmiş olmalıdır. Adil yargılanma hakkının bu yönden ihlal edildiği hallerde davanın şartları oluşmamış sayılır.
ÖNEMLİ: Sayılan koşullar kimi dosyalarda hiçbir tartışma yaratmazken, kimi dosyalarda ciddi bir hukuki tartışmanın merkezine yerleşir. Yabancı ilamların önemli bir bölümü şartları açıkça karşılasa da azımsanmayacak bir kısmı, doktrin tartışmaları eşliğinde ayrıca tespit yapılmasını gerektirir.
Zamanaşımı Bakımından Durum
Zamanaşımı, her dosyada ayrıca incelenmesi gereken bir konudur; zira tek bir süre değil, birbirinden bağımsız dört ayrı süre değerlendirmesi gündeme gelir:
- Esas incelemesine geçilen davada esasa uygulanacak zamanaşımı
- Tanıma veya tenfiz davasının açılabilmesi için öngörülen süre
- Tenfizi istenen kararın icraya konulabilmesi bakımından geçerli zamanaşımı
- Tanınan ya da tenfiz edilen karara dayanılarak açılacak davalarda sürenin başlangıcı
Birinci ihtimalde, yani işin esasına geçildiğinde dikkate alınacak zamanaşımı, MÖHUK m. 8 uyarınca hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanacak hukuka tabidir.
İkinci ihtimalde mevzuatta herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. Buna göre yabancı ilamın tanınması ya da tenfizi için dava açma bakımından bir süre sınırı yoktur.
Üçüncü ihtimalde, tanınan ve tenfiz edilen kararın icrası bakımından kanunda aksi öngörülmedikçe süre 10 yıldır.
Dördüncü ihtimalde ise tanıma tenfizin ardından bu karara dayanılarak açılacak davalarda zamanaşımı, kural olarak tanıma tenfiz kararından itibaren işlemeye başlar. Örneğin bir boşanma kararı tanındıktan sonra buna bağlı olarak nafaka ya da tazminat davası açılacaksa, bu davalar için öngörülen 1 yıllık zamanaşımı, tanıma kararının kesinleşmesiyle başlar.
Boşanma Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
Bu davaların büyük çoğunluğu boşanma kararlarına ilişkindir. Yurt dışında boşanan eşlerin her ikisi ya da yalnızca biri, çeşitli gerekçelerle kararın Türkiye'de tanınmasına veya tenfizine ihtiyaç duyar.
Talep yalnızca evliliğin sona erdiğinin tescil ettirilmesinden ibaretse tanıma prosedürü işletilir. Boşanma kararlarında tanıma iki yoldan gerçekleşebilir: dava açılması ya da nüfus müdürlüğüne başvurulması.
Buna karşılık yabancı ilam, boşanmanın fer'i niteliğinde nafaka, tazminat veya velayet gibi hükümler içeriyorsa ve bu hükümlerin de Türkiye'de sonuç doğurması isteniyorsa tenfiz davası açılmalıdır.
Boşanma kararlarının tanınması ve tenfizi, kendine özgü pek çok ayrıntı barındırdığından ayrı bir çalışmanın konusudur; konuya ilişkin ayrıntılı bilgi boşanmanın tanınması ve tenfizi başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görev bakımından asliye mahkemeleri yetkilidir. Uyuşmazlığın niteliğine göre asliye hukuk mahkemesi, asliye ticaret mahkemesi ya da asliye düzeyindeki ihtisas mahkemeleri görevli olur. Örneğin boşanma kararının tanınması veya tenfizi talep ediliyorsa görevli mahkeme aile mahkemesidir.
Yetki ise MÖHUK m. 51 hükmüne göre belirlenir. Buna göre öncelikle davalının Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Yerleşim yeri bulunmuyorsa Türkiye'de sakin olduğu yer mahkemesi; bu da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri yetkili olur.
Davanın Tarafları
Taraf sıfatı Türk hukukuna göre belirlenir. Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşısa dahi usul bakımından Türk hukuku uygulanır. Davacı, yabancı ilamı tanıtmak ya da tenfiz ettirmek isteyen kişidir; davalı ise yabancı ilamdaki karşı taraftır.
Ayrıca davanın açılabilmesi için hukuki yarar bulunmalıdır. Mahkeme, yabancı ilamın tanınmasında veya tenfizinde hukuki yarar görmezse talebi reddeder.
Dosyaya Konulacak Belgeler
Her dosyada somut olaya özgü bazı evraklar gerekir ve bunların tespiti dava açılmadan önce yapılmalıdır. Bununla birlikte tüm tanıma tenfiz dosyalarında asgari olarak bulunması gereken belgeler şunlardır:
- Kesinleşmiş yabancı mahkeme kararının aslı, yabancı makamlarca onaylanmış örneği ve noter onaylı tercümesi
- Kararın kesinleştiğine dair yabancı ülke makamlarınca düzenlenmiş belge ile bunun tercümesi
- Davacıya ait kimlik ve kimlik fotokopisi
- Dava vekâletle takip edilecekse avukata verilmiş vekâletname, yatırılan masraflara ilişkin makbuz ve benzeri evraklar
Sayılan belgelerin onay usulü apostil şerhi yoluyla gerçekleşir. Yabancı makamlarca düzenlenen kararların Türkiye'de resmi belge niteliği taşıyabilmesi için bu şerh zorunludur. Konuya ilişkin ayrıntılı açıklamalar apostil şerhi başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Dava Dilekçesinin Hazırlanması
Türk hukukunda yargılama büyük ölçüde dilekçeler üzerinden yazılı olarak yürüdüğünden, dava dilekçesi bu süreçte belirleyici bir işlev görür. Dilekçede tarafların ad ve soyadı, varsa kanuni temsilcileri ile adres bilgileri yer almalıdır.
Bunun yanında yabancı ilamın hangi ülkenin hangi mahkemesince verildiği, kararın tarihi ve numarası ile hükmün özeti dilekçede gösterilmelidir. Hükmün yalnızca bir bölümünün tenfizini talep etmek de mümkündür; böyle bir talep varsa buna ilişkin açıklamaların ayrıntılı biçimde yapılması gerekir.
Uygulamada hazır dilekçe taslaklarına sıkça rastlanmaktadır. Bu metinler somut olayın özelliklerinden uzak, sürekli değişen mevzuatla uyumsuz ve hak kaybına elverişli niteliktedir. Bu tür örnekler üzerinden açılan davalar çoğu zaman usulden ret ile sonuçlanmaktadır.
Yargılama Masrafları
Masraflar temelde iki kalemde toplanır: harç ve teminat.
Tanınması ya da tenfizi istenen hüküm belirli bir parasal değer taşıyorsa harç bu değer üzerinden nispi olarak hesaplanır. Buna karşılık eda hükmü içermeyen bir yabancı ilam söz konusuysa maktu, yani sabit tutarlı harç uygulanır.
Teminat bakımından ise davacının sıfatı belirleyicidir. Davayı Türk vatandaşı açıyorsa Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri, yabancı açıyorsa MÖHUK kuralları uyarınca teminat alınır. Yabancıların açtığı davalarda teminat gündeme gelirken, Türk vatandaşlarının açtığı davalarda teminat istenip istenmeyeceği somut olayın özelliklerine göre değişebilir.
Son masraf kalemi, dava vekâletle takip edilecekse avukatlık ücretidir. Tanıma tenfiz davasının vekâletle açılması zorunlu değildir. Vekâletle takip halinde ücret, avukat ile müvekkil arasında serbestçe kararlaştırılır; belirlemede davanın kapsamı ve doğuracağı iş yükü gibi ölçütler dikkate alınır. Buradaki tek sınır, kararlaştırılan ücretin avukatlık asgari ücret tarifesinin altında kalamamasıdır.
Yargılama Ne Kadar Sürer?
Yargılama süresini önceden kesin biçimde öngörmek her zaman mümkün değildir. Yabancılık unsuru taşıyan dosyalarda süreç çok kısa sürebileceği gibi belirgin biçimde uzayabilir de. Adli takvim, tarafların durumu, dosyaya sunulan deliller, ilamın niteliği ve karara itiraz edilip edilmemesi gibi etkenler süreyi artırıcı ya da azaltıcı yönde etkiler.
Süreyi belirleyen en önemli unsurlardan biri dava dilekçesinin davalıya tebliğidir. Davalıya ulaşılamaması süreci uzatır. Bununla birlikte belgeler usulüne uygun hazırlanmış ve yukarıda açıklanan koşullar sağlanmışsa dava her halükârda sonuca bağlanır.
Tebligat konusunda Türk usul hukuku kuralları uygulanır. Bu alanda 7201 sayılı Tebligat Kanunu ile uygulama yönetmeliği hükümleri esas alınır; belirli durumlarda Elektronik Tebligat Yönetmeliği düzenlemeleri de önem kazanır.
Uluslararası tebligatlar bakımından ise Türkiye'nin taraf olduğu çeşitli uluslararası anlaşmalar devreye girer. Bu tebligatlar çoğunlukla Adalet Bakanlığı kanalıyla yapılır ve söz konusu aşamaların yakından takip edilmesi gerekir.
Kararın Doğurduğu Sonuçlar
Tanıma ve tenfiz kararları önemli hukuki sonuçlar üretir. Türk mahkemeleri nezdinde tam geçerlilik kazanılmış olsa dahi, kararın icrası ve buna bağlı diğer işlemler bakımından sürecin ayrıca takip edilmesi gerekir. İki kararın etkileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Tanıma kararının etkisi: Yabancı ilam hakkında tanıma kararı verildiğinde, o hüküm Türkiye'de geçerlilik kazanır ve hukuki durum tanınmış olur. Karar bu andan itibaren kesin delil ve kesin hüküm niteliği taşır; söz konusu nitelik tanıma kararının kesinleşmesiyle doğar. Tanıma talebinin reddedilmiş olması halinde dahi, ilgili hükmün takdiri delil olarak kullanılabileceği kabul edilmektedir.
Tenfiz kararının etkisi: Tenfiz kararı da kesin hüküm ve kesin delil etkisi doğurur; buna ek olarak icra kabiliyeti kazandırır. Böylece icraya elverişli bir yabancı ilamın Türkiye'de icra edilmesi mümkün hale gelir. Mahkemenin, kararın bir bölümünün tenfizine hükmedip diğer bölümü hakkında ret kararı vermesi de mümkündür.
Bununla birlikte yabancı ilamda yer almayan hükümlerin tenfizine karar verilemez; mahkeme yabancı karara ek bir hüküm kuramaz. Tenfiz hükmü geçmişe etkili sonuç doğurur; yani yabancı ilam, verildiği ülkede kesinleştiği tarihten itibaren geçerlilik kazanmış sayılır.
Karara Karşı Kanun Yolları
Tanıma veya tenfize ilişkin mahkeme hükmü önce istinafa, ardından temyize taşınabilir. İstinaf incelemesini bölge adliye mahkemesi, temyiz incelemesini Yargıtay yapar.
Karar üst derece mahkemesine götürülmüşse tenfiz hükmünün icrası durur. Bir başka deyişle dosya üst mercide incelenirken hüküm henüz kesin hüküm ve kesin delil niteliği kazanmaz.
Bu noktada parasal sınırlara dikkat edilmelidir. Her yıl yeniden belirlenen tutarın altında kalan davalar istinafa taşınamaz; 2021 yılı bakımından bu tutar 2920 TL olarak uygulanmıştır. 40 bin TL'nin altında kalan hükümler bakımından istinaf yolu açıkken temyiz yolu kapalıdır. Parasal bir değer taşımayan kararlarda ise böyle bir sınırlama söz konusu değildir. Konuya ilişkin ayrıntılar istinaf dilekçesi ve temyiz dilekçesi başlıklı çalışmalarda ele alınmaktadır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Tanıma ve tenfiz, teknik görünümüne rağmen sonuçları itibarıyla kişinin medeni halinden mirasçılık sıfatına, velayet ilişkisinden alacak haklarına kadar geniş bir alanı etkileyen bir kurumdur. Yargılamada esas denetimi yapılmadığı için, dosyanın başarısı büyük ölçüde şartların doğru tespit edilmesine ve usuli işlemlerin eksiksiz yürütülmesine bağlıdır.
Uygulamada olumsuz sonuçlanan dosyaların önemli bir bölümü esasa ilişkin bir engelden değil, usul kurallarına aykırılıktan kaynaklanmaktadır. Kesinleşme şerhinin eksikliği, apostil işleminin yapılmamış olması, tercümelerin noter onayı taşımaması ve tebligat aşamasının doğru yürütülmemesi en sık rastlanan aksaklıklardır.
Somut bir dosyada yol haritası çizilirken şu başlıklar önceliklendirilmelidir:
- Talebin tanıma mı yoksa tenfiz mi olduğunun baştan netleştirilmesi ve mütekabiliyet şartının buna göre değerlendirilmesi
- Yabancı ilamın kesinleşip kesinleşmediğinin, kararı veren ülkenin hukukuna göre belgelendirilmesi
- Uyuşmazlığın Türk yargısının münhasır yetkisine girip girmediğinin önceden incelenmesi
- Apostil şerhi ile noter onaylı tercüme şartlarının tüm evrak bakımından eksiksiz karşılanması
- Görevli mahkemenin uyuşmazlığın niteliğine göre, yetkinin ise MÖHUK m. 51 sıralamasına göre belirlenmesi
- İlamın icrası ve buna dayalı olarak açılacak davalarda sürelerin, tanıma tenfiz kararının kesinleşme tarihi esas alınarak takip edilmesi
Independent Legal, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi süreçlerinde belge hazırlığından kanun yolu aşamasına kadar danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.