Mühendislik ve mimarlık mesleklerini Türkiye'de icra etmek isteyen yabancılar, kendilerine özgü bir çalışma izni rejimiyle karşılaşır. Bu rejimde yalnızca mesleki yeterliliğin ortaya konulması yetmez; mevzuatın öngördüğü diğer ölçütlerin de aynı anda karşılanması gerekir. Talebin reddedilmesi ise yolun sonu değildir: yeniden başvuru imkânı bulunduğu gibi, karara itiraz etme ve iptal davası açma hakkı da saklıdır.
Bu alanı diğer meslek gruplarından ayıran en belirgin unsur, meslek örgütünün sürece dahil edilmesidir. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği'nin görüşü, başvurunun akıbetini doğrudan etkileyen bir aşama olarak kurgulanmıştır. Aşağıda, istihdam kriterlerinden harç kalemlerine kadar sürecin bütün halkalarını sırayla ele alıyoruz.
Yabancı Mühendis ve Mimar İstihdamında Aranan Ölçütler
Konuya ilişkin düzenlemeler UİK m.20, UİKUY m.42 ve TMMOBK m.34 hükümlerinde yer alır. Bu hükümler çerçevesinde iki ana çerçeve öne çıkar.
İlk olarak, mühendis veya mimar unvanını Türkiye'deki bir yükseköğretim kurumunun mühendislik ya da mimarlık fakültesinde öğrenimini tamamlayarak edinmiş olanlar ile bu unvanı yurt dışında, hem ilgili ülke makamlarınca hem de Yükseköğretim Kurulu tarafından tanınan bir kurumda kazanmış olanlar başvuru yapabilir. Ancak bu kişilerin mesleklerini icra etmesi, proje bazlı ve geçici süreli çalışma izni çerçevesinde mümkündür.
İkinci olarak, yabancı müteahhitler ve yabancı kuruluşlar bakımından özel bir imkân tanınmıştır. Bu kuruluşlar; Türkiye'de Devlet daireleri ile resmî ve özel kuruluşlara ya da gerçek kişilere karşı, doğrudan veya yerli kuruluşlarla birlikte üstlendikleri mühendislik ve mimarlık işlerinde, sadece o işle sınırlı kalmak koşuluyla çalışma izni alarak yabancı meslek mensubu istihdam edebilirler. Bu kapsamdaki talepler TMMOB'nin görüşü alınarak karara bağlanır. Söz konusu görüş verilirken, diplomasını yurt dışındaki bir yükseköğretim kurumundan almış yabancı meslek mensuplarından diploma denkliğinin tespiti aranmaz.
Bu iki çerçevenin dışında kalan işlerde çalıştırılacak yabancı mühendis ve mimarlara ilişkin talepler de yine Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği'nin görüşü alınmak suretiyle sonuçlandırılır. Başka bir ifadeyle, kapsam dışı kalan işlerde istihdam, Odalar Birliği'nin görüşü doğrultusunda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca verilecek çalışma iznine bağlıdır.
DİKKAT: Türkiye'ye gelen yabancı mühendis ve mimarlar, ülkede bir aydan uzun süre kalmaları halinde ihtisas alanlarına en yakın odaya başvurarak geçici üyelik kaydı yaptırmak zorundadır.
Çalışma İzni Nasıl Alınır?
İzin iki farklı kanaldan talep edilebilir: yabancının uyruğunda bulunduğu ülkedeki T.C. dış temsilciliğine başvurulması ya da işveren eliyle e-izin sistemi üzerinden başvuru yapılması.
Belirleyici olan, yabancının başvuru anındaki bulunduğu yerdir. Yabancı yurt dışındaysa uyruğunda olduğu ülkedeki T.C. dış temsilciliği devreye girer. Buna karşılık yabancı Türkiye'deyse ve elinde en az 6 ay süreli, geçerliliğini koruyan bir ikamet tezkeresi varsa başvuru işveren tarafından e-izin sistemi üzerinden yapılır.
Yurt Dışından Yapılan Başvuru
Türkiye'de çalışması planlanan yabancı mühendis veya mimar, uyruğunda bulunduğu ya da hukuka uygun biçimde ikamet ettiği ülkedeki T.C. dış temsilciliğine giderek çalışma vizesi talebinde bulunur. Temsilcilikçe kendisine tahsis edilen 16 haneli referans numarasını Türkiye'deki işverenine iletir. İşveren de bu numarayı kullanarak e-izin otomasyon sistemi üzerinden çalışma izni başvurusunu tamamlar.
Yurt İçinden Yapılan Başvuru
Türkiye'de en az 6 ay süreli ve halen geçerli bir ikamet izni bulunan yabancı mühendis ve mimarlar, "99" ile başlayan T.C. Yabancı Kimlik Numarasına sahiptir. İşveren bu numarayı kullanarak yurt içinden e-izin sistemi üzerinden başvuruyu gerçekleştirir.
Talepler, yukarıda açıklanan aşamaların tamamlanmasının ardından karara bağlanır. İzni edinen yabancıların, Türkiye'ye giriş yaptıkları tarihten itibaren en geç 20 iş günü içinde il göç idaresine adres bildiriminde bulunmaları zorunludur.
Başvuruda Sunulacak Belgeler
Belge yükümlülüğü işveren ve yabancı personel arasında paylaştırılmıştır.
İşverenin temin etmesi gerekenler şunlardır:
- Kuruluşun güncel sermaye ve ortaklık yapısını gösteren Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi
- Son yıla ilişkin, vergi dairesince ya da yeminli mali müşavirce onaylanmış bilanço ile kâr/zarar tablosu
- Yabancıyla işveren arasında imzalanmış iş sözleşmesi (yurt dışı başvurularında bu metnin taraflarca önceden imzalanması ve çalışma vizesi talebi sırasında yabancı personelce T.C. dış temsilciliğine sunulması gerekir)
- Mühendis veya mimar sıfatıyla yabancı istihdam edecek tüzel kişilerde, aynı meslekte Türk çalıştırıldığını ortaya koyan ücret bordrosu
Yabancı personel cephesinde ise şu evrak aranır:
- Pasaport sureti
- Diploma; Türkçe tercümesinin yeminli mütercim ya da resmî makamlarca onaylanmış olması şarttır
- Mesleki hizmetler kapsamında izin talep edilen yabancı yükseköğrenimini yurt dışında görmüşse, ilgili yönetmelik uyarınca temin edeceği "Diploma veya Geçici Mezuniyet Denklik Belgesi"
Pasaportun Latin harfleriyle düzenlenmemiş olduğu hallerde, yeminli mütercim veya resmî makam onaylı çevirisinin de dosyaya eklenmesi gerekir. Ayrıca başvuru tarihi itibarıyla kalan süresi 60 günden az olan pasaport ya da pasaport yerine geçen belgeyle yapılan talepler işleme alınmaz.
TMMOB Değerlendirmesi İçin İstenen Belgeler
Başvuru dosyaları UİGM tarafından TMMOB'a aktarılır. Yabancı uyruklu mühendis ve mimarların UİGM'den izin alarak mesleklerini Türkiye'de icra edebilmeleri için müracaatlarında aşağıdaki belgeler istenir:
- Denklik Belgesi
- Sahip olunan diğer mesleki sertifika ve belgeler
- Ülkesindeki mesleki kuruluştan alınmış, mesleğini icra ettiğine ilişkin belge
- Kendi ülkesinde akredite bir ulusal ya da uluslararası meslek örgütüne üye olduğunu ve meslekten men cezası bulunmadığını gösteren, son altı ay içinde düzenlenmiş belge
- Mühendislik, mimarlık, müteahhitlik ve danışmanlık hizmetleri kapsamında yabancı uzman çalıştıracak tüzel kişilerde, aynı meslekte Türk mühendis ve mimar istihdam edildiğini ispatlamak üzere bu meslek mensuplarından birine ait son aya ilişkin ücret bordrosu (TMMOB Yabancı Mühendis, Mimar ve Şehir Plancılarının Çalışma İznine Esas Değerlendirilmesi ve Geçici Üyelik Müracaatları Hakkında Yönetmelik)
Başvuru hazırlanırken Bakanlık kriterlerinin karşılanmasına ve belgelerin eksiksiz derlenmesine özen gösterilmelidir; dosyada noksanlık bulunması halinde başvuru yapılamaz. Belgelerin sunumu sırasında usule ilişkin kurallara da riayet edilmesi gerekir. Sürecin verimli yönetilmesi ve hızlı sonuç alınması bakımından yabancılar hukuku alanında hukuki destek alınması yerinde olacaktır.
İş Sözleşmesinde Gözetilmesi Gereken Hususlar
Yabancı mühendis veya mimarla akdedilecek sözleşmede birtakım noktalara dikkat edilmelidir. Bunların başında, metnin İş Kanunu ile diğer mevzuat hükümlerine uygun biçimde düzenlenmiş olması gelir.
Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü'nün internet sitesinde kullanılabilecek örnek metinler yayımlanmaktadır. Bu örnekler dört başlıkta toplanır: belirli süreli iş sözleşmesi, ev hizmetlerine ilişkin belirli süreli hizmet sözleşmesi, geçici koruma sağlananlar için belirli süreli iş sözleşmesi ve uluslararası koruma sağlananlar için belirli süreli iş sözleşmesi.
Talebin kabul edilebilmesi bakımından sözleşmede öngörülen ücretin doğru belirlenmesi kritik önemdedir. Bakanlığın değerlendirme kriterlerinde gösterilen zorunlu asgari tutarın altında bir ücret kararlaştırıldığında başvuru reddedilir.
Kararlaştırılabilecek Taban Ücret
Yabancı mühendis ve mimar için öngörülebilecek en düşük ücret, asgari ücretin 4 katı olup brüt 40.032,00 TL tutarındadır.
Bu rakam, Bakanlığın değerlendirme kriterleri uyarınca başvuru tarihinde yürürlükte bulunan 2023 yılı asgari ücreti esas alınarak hesaplanmıştır. Tutarın yıllara göre değişebileceği gözden kaçırılmamalıdır.
Ret Kararı, İtiraz ve İptal Davası
Talep, UİK'te genel olarak sayılan çalışma izni ret sebeplerinden birinin ya da birkaçının gerçekleşmesi halinde reddedilebilir. Ret, başvuru sırasında uyulması zorunlu usul kurallarının ihlalinden de doğabilir. Bunlara ek olarak Bakanlığın değerlendirme kriterlerinin karşılanmaması da ret sonucunu doğurmaktadır.
Bakanlığın ret kararına karşı ilgililer, kararın kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içerisinde Bakanlığa itirazda bulunabilir. İtirazlar e-izin otomasyon sistemi üzerinden iletilir.
İtiraz aşamasında konuya ilişkin dilekçenin sisteme yüklenmesi gerekir; ayrıca dilekçede ileri sürülen hususları somutlaştıran belgelerin de e-imzalı biçimde yüklenmesine dikkat edilmelidir. Bakanlığa yapılan itirazın da reddedilmesi durumunda idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkün hale gelir.
Bu başlık altında konuya genel çerçevede değinilmiştir. Talebin reddi halinde işletilebilecek hukuki yollara ilişkin ayrıntılı açıklamalar için "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışma incelenebilir.
Ret Sonrası Yeniden Başvuru
Talebin reddedilmesi, yeni bir çalışma izni başvurusu yapılmasına engel teşkil etmez. Ancak ikinci başvuru öncesinde, ret işlemine yol açan eksikliğin giderilmiş olması gerekir. Bunun için de ret kararının hangi sebebe dayandığının isabetli biçimde saptanması şarttır.
Uzatma Başvurusu ve Uzatmanın Reddi
Uzatma talepleri, çalışma izni süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve her halükârda izin süresi sona ermeden iletilmelidir. Bu süre geçtikten sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir. Uzatma talebi de e-izin sistemi aracılığıyla Bakanlığa sunulur.
Uzatma başvurusunda bulunan yabancılar, izin süresinin bittiği tarihten itibaren 90 günü geçmemek ve yaptıkları işin niteliği değişmemek kaydıyla aynı işyerinde çalışmayı sürdürebilir. Bu 90 günlük dilim içindeki çalışma da kanuni çalışma sayılır; işverenin ve yabancı meslek mensubunun yükümlülükleri aynı şekilde devam eder.
Uzatma talebinin reddi; başvuruda uyulması gereken usul kurallarına riayet edilmemesinden veya Bakanlığın değerlendirme kriterlerinin karşılanmamasından kaynaklanabilir. Ret halinde ilgililer karara itiraz edebileceği gibi iptal davası da açabilir. İtiraz ve dava süreci, çalışma izni başvurusunun reddi başlığı altında açıklanan usulle aynıdır.
Konuya ilişkin daha kapsamlı bilgi, uzatma başvurusunun nasıl yapıldığını ve sürecin işleyişini ele alan "yabancı çalışma izni uzatma" başlıklı çalışmada yer almaktadır.
Başvuru Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
Yabancı mühendis ve mimar çalışma izni talebi en geç 30 gün içinde karara bağlanır.
Harçlar ve Diğer Masraflar
Gerek ilk başvuru gerek uzatma başvurusu sırasında çeşitli harç ve masraf kalemleri gündeme gelir. 2023 yılı itibarıyla bu tutarlar aşağıda tablo halinde incelenmiştir.
Belirtilen harç ve masraflar çalışma izni başvurularında tahsil edilmektedir. Bunların dışında 2023 yılı için 356 TL tutarında değerli kâğıt bedeli ödenir; ayrıca başvuru evrakından biri olan denklik belgesinin alınması sırasında YÖK'e hizmet bedeli yatırılır. YÖK denklik belgesi hizmet bedeli 2023 yılı itibarıyla 150 TL'dir.
DİKKAT: Bildirim tarihinden itibaren 30 gün içerisinde talep edilen harç ile değerli kâğıt bedeli yatırılmazsa çalışma izni başvurusu işlemden kaldırılır. Bu nedenle ödemeye ilişkin bildirim ulaştıktan sonra, anılan 30 günlük süre içinde harç ve değerli kâğıt bedelinin ayrı ayrı yatırılmış olmasına dikkat edilmelidir.
Independent Legal Değerlendirmesi
Mühendislik ve mimarlık, çalışma izni uygulamasında meslek örgütü görüşünün karar sürecine dahil edildiği sınırlı alanlardan biridir. Bu yapı, dosyanın yalnızca Bakanlık kriterleri açısından değil, TMMOB'un aradığı belge seti bakımından da eş zamanlı hazırlanmasını gerektirir. Uygulamada gecikmelerin önemli bölümü, denklik belgesinin geç temin edilmesinden veya aynı meslekte Türk personel istihdam edildiğini gösteren bordronun dosyaya hiç konulmamasından doğmaktadır.
Somut bir istihdam planında öncelik verilmesi gereken başlıklar şunlardır:
- İşin proje bazlı mı yoksa taahhüt kapsamında mı yürütüleceğinin baştan belirlenmesi; zira uygulanacak rejim buna göre değişir
- Diploma denkliğinin gerekli olup olmadığının, başvurunun dayandığı çerçeveye göre önceden netleştirilmesi
- Meslek örgütünden istenen, son altı ay içinde düzenlenmiş üyelik ve meslekten men cezası bulunmadığına dair belgenin güncelliğinin korunması
- Sözleşmedeki ücretin, başvuru tarihinde yürürlükte olan asgari ücretin dört katıyla karşılaştırılması
- Pasaportun kalan geçerlilik süresinin 60 günün üzerinde olduğunun başvuru öncesinde teyit edilmesi
- Bir aydan uzun kalışlarda ilgili odaya geçici üyelik kaydının ihmal edilmemesi
Independent Legal, yabancı mühendis ve mimarların istihdamına ilişkin çalışma izni dosyalarının hazırlanması, TMMOB süreçlerinin yürütülmesi ile ret kararlarına karşı itiraz ve iptal davası aşamalarında danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.