Türkiye'de bir yabancının işgücü piyasasına katılabilmesi kural olarak çalışma iznine bağlıdır. Buna karşılık mevzuat, yürütülecek işin niteliği, süresi ya da yabancının statüsü nedeniyle bu genel kuralın dışında kalan bir grup belirlemiştir. Çalışma izni muafiyeti, adı geçen kişilere Türkiye'de çalışma, ikamet etme ve ülkeye birden çok kez giriş çıkış yapma imkânı tanıyan belgedir. Muafiyetin dar ve sayılı bir alan olduğunu baştan vurgulamak gerekir; Yönetmelikte sayılan gruplardan birine girmeyen yabancının olağan çalışma izni prosedürünü işletmesi zorunludur.
Bu bilgi notunda muafiyetten yararlanabilecek yabancı gruplarını, e-muafiyet üzerinden yürüyen başvuru sürecini, istenen belgeleri, tanınan süreleri, ödenecek bedelleri, ret ile iptal sebeplerini ve bu kararlara karşı işletilebilecek hukuki yolları değerlendiriyoruz.
Çalışma İzni Muafiyeti Kavramı
Çalışma izni muafiyeti, elinde çalışma izni bulunmayan yabancının Türkiye'de çalışabilmesine, ülkede ikamet etmesine ve çoklu giriş çıkış yapabilmesine imkân veren bir belgedir. Belgenin düzenlenmesi yetkisi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na aittir ve bu yetki, yalnızca mevzuatın muafiyet tanıdığı kişiler bakımından kullanılabilir.
Muafiyet Kapsamındaki Yabancı Grupları
Muafiyetten yararlanacak yabancılar, Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 48. maddesinde sayılmıştır. Maddede yer alan gruplar ve her biri için öngörülen azami süreler aşağıda toplanmıştır.
Bir aya kadar muafiyet tanınabilen iki grup vardır: bilim, kültür ve sanat alanlarında faaliyet gösterecek yabancılar ile sınırötesi hizmet sunucuları.
Üç aya kadar muafiyet öngörülen gruplar ise şunlardır:
- Türkiye'den ihraç edilen ya da Türkiye'ye ithal edilen mal ve hizmetler konusunda eğitim verecek yabancılar; aynı şekilde ülkeye getirilen makine ve sistemlerin kullanımına, bakımına veya onarımına ilişkin eğitim sunacak olanlar
- Yurtdışında yaşamakla birlikte Türk soylu olduğu bakanlıklarca saptanan yabancılar
- Sportif faaliyet yürütecek yabancılar
- Türkiye'de yerleşik olmayan ve anonim şirketlerde yönetim kurulu üyeliği yapan yabancılar
- Anonim şirket dışındaki şirket türlerinde yönetici sıfatı taşımayan yabancı ortaklar
Dört aya kadar muafiyet, Erasmus, AIESEC ve Farabi gibi üniversiteler arası uluslararası değişim programları çerçevesinde staj görecek yabancılar için geçerlidir. Söz konusu programın Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafından onaylanması durumunda bu süre 12 aya kadar uzayabilir.
Altı aya kadar muafiyet öngörülen haller üç başlıkta toplanır: Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğünce saptanan mevsimlik tarım ve hayvancılık işlerinde istihdam edilecekler; ekonomi, teknoloji, eğitim ya da sosyo-kültürel alanlarda ülkeye kayda değer katkı sağlayacağı ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca bildirilenler; belgeli turizm işletmelerinin sınırları dışında düzenlenen fuar ve sirklerde görev alacaklar. Tur operatörü temsilciliği yapacak yabancılar bakımından süre ise sekiz aydır.
Bir kısım yabancı için ise sabit bir üst sınır yerine, faaliyetin veya statünün devam ettiği süre esas alınmıştır:
- Gençlik ve Spor Bakanlığı ile TFF'nin uygun görüşü üzerine spor meşruhatlı vizeyle ülkeye gelen sporcu, antrenör, fizyoterapist, masör ve benzeri personel bakımından Türkiye'deki spor kulüpleriyle imzalanan sözleşmenin süresi
- Türkiye ile Avrupa Birliği arasında akdedilen mali işbirliği anlaşmaları çerçevesinde çalışanlar bakımından çalışma süreleri
- Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı olmakla birlikte kabotaj hattının dışında sefer yapan gemilerde görevli yabancı gemi adamları bakımından iş sözleşmesinin sona ereceği tarih
- Türkiye'de örgün öğretim programlarından birine kayıtlı yabancı üniversite öğrencilerinden zorunlu staj yükümlülüğü bulunanlar bakımından stajın süresi
- Yabancı devletlerin ülkemizdeki diplomatik veya konsüler temsilciliklerinde memur statüsünde bulunanlar bakımından görev süresi; aynı temsilciliklerde iş sözleşmesiyle istihdam edilenler bakımından sözleşmenin sona ermesi
- Anılan temsilciliklerin bağlı birimi olarak faaliyet yürüten okullarda, kültür kurumlarında ve din kurumlarında görev yapan yabancılar bakımından görev süresi
- TUS veya DUS sınavı nedeniyle Türkiye'ye gelen yabancılar bakımından eğitimin süresi
- Tıpta ya da diş hekimliğinde uzmanlık eğitimi gören yabancılar bakımından eğitimin süresi
- Türk-Japon Bilim ve Teknoloji Üniversitesi bünyesinde görev alacak yabancı uyruklu personel, araştırmacı ve yöneticiler bakımından iş sözleşmelerinin süresi
- MSB'ye bağlı fabrika ve tersanelerde ya da MKE bünyesinde çalışanlar bakımından iş sözleşmelerinin süresi
Burada sık düşülen bir yanılgıya değinmek gerekir: maddede sayılmış olmak, muafiyetin kendiliğinden doğduğu anlamına gelmez. İlgili yabancının usulüne uygun bir başvuru yapması şarttır; koşullar ve izlenecek yol aşağıda açıklanmıştır. Sayılan gruplardan hiçbirine girmeyenler bakımından ise tek seçenek genel çalışma izni yoludur; bu konu "yabancı çalışma izni" başlıklı çalışmada ele alınmıştır.
Başvurunun Yapılış Usulü
Muafiyet talebi, e-muafiyet sistemi üzerinden elektronik ortamda iletilir. Sisteme giriş yönteminde ise yabancının başvuru anında nerede bulunduğu belirleyicidir.
Başvuru sahibi Türkiye'deyse, 99 ile başlayan Yabancı Kimlik Numarasına sahip olması halinde sisteme e-devlet üzerinden ulaşır; böyle bir numarası bulunmayan yabancı ise girişini pasaport bilgileriyle gerçekleştirir. Başvuru sahibi yurt dışındaysa, öncelikle bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine başvurarak bir referans numarası temin eder ve sisteme girişini bu numarayla yapar.
Sistemdeki adımların tamamlanması ve istenen belgelerin yüklenmesiyle başvuru kaydı sonlanır, dosya Bakanlığın değerlendirmesine geçer. Talebin olumlu karşılanabilmesi için üç unsurun bir arada bulunması aranır: başvuru sahibinin kanun ve yönetmelikte muafiyet öngörülen yabancılar arasında yer alması, belgelerin eksiksiz biçimde sisteme aktarılmış olması ve talebin uluslararası işgücü politikasıyla çelişmemesi.
Talebi kabul edilen yabancı adına Çalışma İzni Muafiyeti Belgesi düzenlenir. Harca tabi işlemin yapılmasını isteyen kişi, ilgili ödemeleri karşılamakla yükümlüdür; bu çerçevede başvuru sahibine harç bedeli ile değerli kâğıt ücretini yatırması için elektronik posta gönderilir. Ödemenin, bildirimin yapıldığı tarihten itibaren 30 gün içinde tamamlanması gerekir. Süre kaçırıldığında başvuru reddedilir ve bu karara karşı itiraz yolu da kapalıdır.
Ödeme yükümlülüğünün kapsamı muafiyetin süresine göre değişir. Muafiyet 3 ay ya da daha uzun bir süre için verilecekse belge düzenlenmesi hem harcın hem değerli kâğıt bedelinin ödenmesine bağlıdır. Sürenin 3 ayın altında kalması halinde harç aranmaz; belge düzenlenmesi isteniyorsa yalnızca değerli kâğıt bedelinin yatırılması yeterlidir.
Yurt içinden yapılan talepler bakımından ayrı bir süre sınırı vardır: başvurunun, yabancının Türkiye'ye giriş yaptığı tarihten itibaren 30 gün içinde iletilmesi gerekir; sürenin aşılması ret sonucunu doğurur.
Başvuruda Sunulması Gereken Belgeler
Muafiyet dosyasının temelini oluşturan belgeler şunlardır:
- Yabancıya ait biyometrik fotoğraf
- Geçerliliğini koruyan pasaport ya da pasaport hükmündeki belge
- Öğrenim durumuna ve varsa işyerine ilişkin bilgiler ile bunları destekleyen kanıtlayıcı evrak
Sayılanların e-muafiyet uygulaması üzerinden sisteme yüklenmesi zorunludur. Ayrıca talep edilen muafiyet türüne göre yabancının durumunu ispatlayan belgeler de dosyaya eklenmelidir.
Muafiyet belgesinin elde edilebilmesi, mevzuattaki ölçütlerin karşılanmasına ve evrakın tam olmasına bağlıdır. Ancak bu iki unsur tek başına yeterli değildir; usule ilişkin işlemlerin de kusursuz yürütülmesi gerekir. Aksi halde esasa ilişkin tüm koşulların sağlandığı düşünülse dahi başvuru olumsuz sonuçlanır. Bu nedenle yabancılar hukuku alanında deneyimli bir hukukçudan destek alınması yerinde olacaktır.
Muafiyetin Süresi ve Uzatılamaması
Muafiyet, ilgili yabancı grubu için Yönetmeliğin 48. maddesinde belirlenen üst sınır aşılmamak kaydıyla talep edilen süre kadar düzenlenir.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, muafiyetin uzatılmasının mümkün olmamasıdır. Bu nedenle talebin, ihtiyaç duyulan süreyi karşılayacak biçimde, hatta çoğu halde azami süre üzerinden ileri sürülmesinde yarar bulunur.
Başvurunun Sonuçlanma Süresi
Muafiyet talepleri ortalama 30 gün içinde karara bağlanmaktadır.
Başvurunun Mali Yükü
Başvurunun mali yükünü harç ile değerli kâğıt bedeli oluşturur. Harç, muafiyetin süresine bağlı olarak değişir ve her bir yıl için 3090 TL hesaplanır. Sürelere göre ortaya çıkan tablo şudur:
- Bir yıl ve altındaki muafiyetlerde 3090 TL
- Bir ila iki yıl arasındaki muafiyetlerde 6180 TL
- İki ila üç yıl arasındaki muafiyetlerde 9270 TL
- Üç ila dört yıl arasındaki muafiyetlerde 12360 TL
- Dört ila beş yıl arasındaki muafiyetlerde 15450 TL
Değerli kâğıt bedeli ise 2023 yılı itibarıyla 356 TL'dir. Yukarıda verilen tutarların tamamı 2023 yılına aittir.
Süresi 3 ayın altında kalan muafiyetler bakımından harç yükümlülüğü doğmaz. Bunun yanında muafiyet belgesinin düzenlenmesi talep edilmiyorsa değerli kâğıt bedelinin de ödenmesi gerekmez.
Başvurunun Reddi, İtiraz ve İptal Davası
Muafiyet tanınabilecek yabancılar arasında yer almayan kişilerin talepleri, mevzuata aykırılık taşıyan başvurular ve diğer koşulları karşılamayan dosyalar reddedilir. Ret halleri, Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 52. maddesinde düzenlenmiştir:
- Muafiyet kapsamı dışında kalan yabancıların yaptığı başvurular
- Uluslararası işgücü politikasıyla bağdaşmayan talepler
- Türkiye'de çalışması milli güvenlik, kamu düzeni veya genel sağlık bakımından sakıncalı bulunan yabancıların başvuruları
- Haklarında sınır dışı etme kararı bulunan kişilerin talepleri
- Ülkeye girişine izin verilmeyecek yabancılardan gelen başvurular
- Sahte ya da yanıltıcı belge kullanılarak yapılan başvurular
- Mevzuat uyarınca yalnızca Türk vatandaşlarınca yürütülebilecek işler için yapılan talepler
- Türkiye Cumhuriyeti tarafından tanınmayan veya diplomatik ilişki kurulmamış devletlerin vatandaşlarınca yapılan başvurular (bununla birlikte Dışişleri Bakanlığı'nın uygun görüşü alındığı takdirde bu kişilerin talepleri kabul edilebilir)
- Yurt içinden yapılan başvurularda, yabancının ülkeye girişinden itibaren 30 gün içinde iletilmeyen talepler
- 6735 sayılı Kanuna ya da bu Kanunun uygulama yönetmeliğine aykırı biçimde yapılan başvurular
Sayılan hallerden birinin gerçekleşmesi başvurunun reddi sonucunu doğurur. Ret kararı, başvuru sırasında sisteme kaydedilen elektronik posta adresi üzerinden ilgiliye bildirilir.
Karara karşı iki yol açıktır. İlki, tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde e-muafiyet sistemi üzerinden yapılacak itiraz; ikincisi, tebliği izleyen günden başlamak üzere 60 gün içinde açılabilecek iptal davasıdır. İtiraz yoluna gidilmiş olması dava hakkını ortadan kaldırmaz; itirazın reddi halinde de iptal davası açılabilir. Bu yolların ayrıntısı, "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışmada ele alınmıştır.
Ret Sonrasında Yeniden Başvuru
Talebi reddedilen yabancının yeni bir muafiyet başvurusunda bulunması engellenmiş değildir; ancak bu hak bir bekleme süresine bağlanmıştır. Kural olarak aranan süre 12 aydır ve ret kararının yabancıya tebliğ edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Sınır ötesi hizmet sunucuları bakımından ise bu süre 6 ay olarak öngörülmüştür.
Muafiyetin İptali, İtiraz ve İptal Davası
Çalışma izni muafiyeti, yabancının ya da işvereninin talebiyle iptal edilebileceği gibi, Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği'nin 56. maddesinde sayılan hallerde de sona erdirilir. Yönetmelikte öngörülen iptal sebepleri şunlardır:
- Muafiyet süresinin başlangıcından itibaren 6 ay geçmesine rağmen yabancının Türkiye'ye giriş yapmamış olması
- Muafiyet devam ederken pasaportun veya pasaport yerine geçen belgenin süresinin dolması ve uzatılmaması (İçişleri ya da Dışişleri Bakanlığı durumu uygun bulduğu takdirde iptale gidilmez)
- Yabancı hakkında sınır dışı etme kararı verilmesi ya da böyle bir kararın varlığının sonradan tespit edilmesi
- Yabancının, ülkeye girişine izin verilmeyecek kişiler arasında bulunması
- Başvurunun sahte veya yanıltıcı belgeye dayandığının ortaya çıkması
- Çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi
- Yürütülen çalışmanın mevzuata aykırı olduğunun saptanması
- Yabancının Türkiye'de çalışmasının milli güvenlik, kamu düzeni ya da genel sağlık bakımından tehlike oluşturduğu değerlendirmesi
İptal halinde, kararın verildiği tarihten itibaren 15 gün içinde muafiyet belgesinin Bakanlığa iade edilmesi gerekir.
İptal kararı da yabancıya itiraz ve iptal davası imkânı tanır; izlenecek usul, ret kararı bakımından yukarıda açıklananla aynıdır. Ayrıntılı değerlendirme yine "çalışma izni başvurusunun reddi" başlıklı çalışmada yer alır.
Independent Legal Değerlendirmesi
Çalışma izni muafiyeti, mevzuatta ayrıntılı biçimde düzenlenmiş ve sınırları dar çizilmiş bir kurumdur. Başvuru şartlarında ya da usule ilişkin işlemlerde ortaya çıkacak küçük bir eksiklik dahi talebin reddine yol açabilmektedir. Bu nedenle hem esasa ilişkin ölçütlerin karşılanmasına hem de prosedürün doğru işletilmesine eşit özen gösterilmesi gerekir.
Uygulamada dikkat çeken bir başka nokta, muafiyetin uzatılamaz nitelikte olmasıdır. Süre planlamasının başvuru anında doğru kurgulanmaması, faaliyetin ortasında hukuki dayanağın ortadan kalkması sonucunu doğurabilir. Somut bir dosyada şu başlıklar öne çıkarılmalıdır:
- Yabancının Yönetmeliğin 48. maddesindeki hangi gruba girdiğinin ve bu grup için öngörülen azami sürenin baştan netleştirilmesi
- Muafiyet uzatılamadığından, talep edilecek sürenin faaliyetin gerçek takvimine göre planlanması
- Yurt içinden yapılacak başvurularda ülkeye giriş tarihinden itibaren işleyen 30 günlük sürenin takibi
- Ödeme bildirimi sonrasındaki 30 günlük sürenin kaçırılmaması; buradaki gecikmenin itiraz hakkı doğurmadığının gözetilmesi
- Ret veya iptal halinde 30 günlük itiraz ile 60 günlük dava süresinin birlikte değerlendirilmesi
- İptal kararı sonrası belgenin 15 gün içinde Bakanlığa teslim yükümlülüğünün ihmal edilmemesi
Independent Legal, yabancıların çalışma izni ve muafiyet süreçlerinde başvuru dosyasının hazırlanmasından ret ve iptal kararlarına karşı yürütülecek idari itiraz ve iptal davası aşamasına kadar danışmanlık ve dava takibi hizmeti sunmaktadır.